Avrupa Birliği Ekonomilerinde Makroekonomik Gelişmeler, Haziran 1999

Ekonomik ve Parasal Birliğin (EPB) üçüncü ve son aşaması olan tek para birimine geçilmesiyle beraber, Avrupa Birliğinin (AB) ekonomi politikasının en önemli önceliklerinden birisi daha gerçekleşmiş bulunmaktadır. Uzun yıllar maliye ve para politikalarında sıkı bir disiplin ve eşgüdüm sonucu ulaşılan bu aşamanın AB'nin refahına önemli katkılar yapması beklenmektedir. Komisyonun 1999 yılı Ekonomik Raporunda da ifade edildiği üzere, Birliğin şimdi önünde duran birincil ekonomik, sosyal ve siyasi hedef istihdamı artırmak ve işsizliği düşürmektir.

EPB'in hedeflerine ulaşmak yönünde sarfedilen gayretler, AB genelinde fiyat istikrarı ve sağlam bir mali sistem kurmayı çok önemli gören, istikrar yönelimli bir iktisadi "kültür" oluşmasına yolaçmıştır. İktisadi aktörlerin davranış ve beklentileri bu çerçeve içinde gelişme gösterme eğilimindedir. 1970'li yıllardaki petrol krizlerinden sonra AB ilk defa enflasyonist olmayan, istikrarlı ve yüksek bir büyüme performansı yakalama ümidindedir.

1995 ve 1996 yıllarında, konjonktürel olarak yaşanan durgunluktan sonra, son iki yılda AB ekonomileri ihracat destekli bir büyüme trendini tekrar yakalamış bulunmaktadır. Özellikle son bir buçuk yılda da iç talep canlanması, sıkı para politikasının gevşetilmesi, özel yatırım ve özel tüketimin artması gibi sebeplerle iyimser beklentiler artmıştır. AB'de 1998 yılı büyümesi uzun yıllardır ilk defa yüzde 2.8 dolayını yakalamıştır. Bununla beraber, uluslararası ekonomik konjonktürdeki dalgalanmalar özellikle iş çevreleri üzerinde kısa vadeli bazı olumsuz etkiler doğurabilecektir. Bu sebeple 1999'a ilişkin büyüme tahmini yüzde 2.1 gibi biraz daha düşük bir orandadır.

IMF, euro bölgesinde büyüme hızının 1999 yılında, daha önce yaptığı tahmini (yüzde 2.4) değiştirerek, öngörülenden düşük gerçekleşeceğini (yüzde 2) hesaplamaktadır (1). IMF bu düşük performansı, uluslararası ekonomik ortamdaki olumsuzluklara ve euro bölesindeki düşük talebe bağlamaktadır. Nitekim Avrupa Merkez Bankasının bu yılın başlarında faiz oranlarını düşürmesi de bu duruma paralel bir politika tedbiridir. Düşük büyüme hızının bütçe açıklarını da artıracağını varsayan IMF, bu sebeple, bazı üye ülkelerde EPB'in önemli kriterlerinden olan bütçe açığının GSMH'ya oranının referans değer olan yüzde 3'ü aşabileceğine dikkat çekmektedir. Ancak, yine de 2000 yılında büyümenin tekrar iyi bir performans yakalayarak yüzde 2.9'a yükseleceği tahmin edilmektedir.

EPB'in üçüncü safhasına geçilmesiyle beraber, para ve maliye politikalarındaki uyum ve istikrarın artarak devam etmesi beklenmektedir. Özellikle para politikası ile ilgili olarak, bütün Euro bölgesi için Avrupa Merkez Bankası en önemli aktör durumuna gelmiştir. Maliye politikasında ise üye ülkelerin özerkliği devam etmekle beraber EPB'e ilişkin yükümlülükleri vardır.

EPB'in üçüncü safhasına kadar geçen sürede maliye ve para politikalarında kaydedilen gelişmeler oldukça olumlu olmuştur. 1994 yılında, Maastricht kriterleri ile değerlendirildiğinde, iki üye hariç bütün ülkelerin aşırı bütçe açıkları verdiği tespit edilmişti. EPB'e ilişkin yakınlaşma tedbirlerinin uygulamaya konmasıyla beraber, bu alanda büyük bir başarı kaydedilerek AB geneli için 1993'te yüzde 6.2 olan bütçe açığı (GSYİH'ya oran) 1997'de yüzde 1.9'a, 1998'de ise yüzde 1.5'e düşürülmüştür. Toplam kamu borç stoğu açısından ise beklenen performans gösterilememiştir. AB genelinde borç stoğunun GSMH'ya oranının düşüş trendine geçmekle beraber, 1998'de yüzde 70 dolayında kalması beklenmektedir.

EPB çerçevesinde takip edilen para politikasının önemli sonuçlarından birisi faiz oranlarının gerilemesidir. 1990 yılında yüzde 10 civarında seyreden ortalama faiz oranları merkez bankalarının izlediği kararlı politikalar sonucu, 1996 yılından itibaren önemli ölçüde gerilemiş ve 1998 sonlarında yüzde 4'ler seviyesine düşmüştür. Yine 1999 yılının başından itibaren Euro bölgesindeki ülkelerin döviz kurlarının sabitlenmesi para politikası açısından istikrar getirici önemli bir gelişmedir. Kamu finansmanında ve enfasyonla mücadelede büyük mesafe alan üye ülkeler, EPB'in üçüncü aşamasına geçerken döviz kurlarını da sabitlemekte fazla zorlanmamışlardır. Sabit döviz kurlarının daha istikrarlı bir finansal yapıya ve yatırımcılar için daha cazip bir iktisadi ortama yolaçması beklenmektedir.

1970 ve 1980'li yıllar boyunca Avrupa ekonomilerini önemli ölçüde istikrarsızlığa iten yüksek düzeyli enflasyon oranları ile mücadele EPB'in önemli bir hedefi olmuştur. Piyasalarda belirsizliğe yolaçan ve kaynak dağılımını olumsuz şekilde etkileyen yüksek enflasyon oranı 1971-80 döneminde yüzde 10.6, 1981-90 döneminde de yüzde 6.6 olarak gerçekleşmiştir.

1990'lı yıllarda EPB hedefleri çerçevesinde, enflasyon oranı tedricen aşağıya çekilmiş ve 1998 yılında yüzde 1.0'e düşürülebilmiştir. Bu oran, son 40 yılın en düşük oranı olma özelliğine sahiptir. Bu arada üye ülkeler arasındaki enflasyon oranı farkları da önemli ölçüde azalmıştır.

EPB'in üçüncü safhasına geçmekle maliye ve para politikalarında sağlanan performansın sonrasında, AB yeni hedef olarak işsizlik oranını düşürmeyi belirlemiştir. Ancak bu hedef, para ve maliye politikalarında istikrarı temel alan stratejinin devamını, bu arada işgücü verimliliğini ve enflasyonist olmayan ücret artışlarını gözetmeyi öngörmektedir.

1998 yılında da yüzde 10 düzeyinde kalan ve EPB'in diğer kriterlerine göre pek ilerleme sağlanamayan işsizlik konusunda daha kararlı bir tavır almaya hazırlanan AB, özellikle Sosyal Ortaklar (Social Partners)'ın bu süreçteki fonksiyonuna önem vermektedir. 1970 ve 1980'li yıllarda izlenen işgücü verimliliği ve enflasyonun çok üzerindeki ücret artışlarına karşılık, yeni dönemde fiyat istikrarını ve işgücü verimliliğini artırmayı amaçlayan ücret düzenlemeleri hedeflenmektedir. Sosyal Ortaklar ulusal, bölgesel ve sektörel düzeylerde ücret artışlarını bu amaçlara uygun olarak gerçekleştirecekler, birim işgücü maliyetinin hedeflenen enflasyon oranlarının altında kalmasına, böylelikle yatırım karlılığı ve maliyetlerde rekabet gücünün korunmasına özen göstereceklerdir.

AB ekonomileri son yıllarda giderek artan dış ticaret fazlaları vermektedir. 1994 yılında 49 milyar ECU olan dış ticaret fazlası 1997 yılında 109 milyar ECU'ye, 1998'in Kasım ayı itibarıyla da 81 milyar ECU'ye çıkmıştır. Bu gelişmede özellikle Almanya, İtalya ve İrlanda gibi önemli ticaret fazlası veren ülkeler rol oynamıştır.

Ticaret fazlasındaki bu artışlar cari işlemler dengesinde de olumlu sonuç vermiştir. Cari işlem fazlasının GSYİH'ya oranı 1995 yılında yüzde 0.7 iken 1997 yılında yüzde 1.4'e yükselmiştir. 1998 yılında da söz konusu oranın yüzde 1.3 düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir.

Türkiye ile AB arasındaki ticarette AB lehine olan açık büyüyerek devam etmiştir. 1995 yılında 5.8 milyar dolar olan ticaret açığı 1996'da 11.4 milyar dolara, 1997'de ise 12.6 milyar dolara yükselmiştir. 1998 yılında söz konusu açık 10.6 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. İhraç kalemleri itibarıyla Türkiye'nin AB'ye sattığı en önemli mal grupları dokuma ve giyim, elektrikli makinalar sanayii, demir-çelik ana sanayii ve sebze ve meyve işleme sanayii ürünleridir. Önemli ithal kalemleri arasında ise elektrikli ve elektriksiz makinalar, kara nakil araçları ve petro-kimya ürünleri bulunmaktadır.

1998 yılı rakamlarına göre, Türkiye'nin toplam ihracatında AB'nin payı yüzde 50, ithalatında ise yüzde 52 dolayındadır. AB'nin toplam ihracatında ise yüzde 1.1'lik payla Türkiye altıncı önemli pazar durumundadır. AB için birinci ihracat pazarı ise ABD'dir. AB'nin toplam ithalatında Türkiye yüzde 0.7'lik payla onuncu satıcı durumundadır. AB pazarına en çok mal satan ülke ise yüzde 8.1 payla ABD'dir.

Para ve maliye politikalarında sağlanan disiplin ve üyelerarası yakınlaşmanın bir sonucu olarak iş çevreleri ve sanayicilerin iyimser beklentileri artmış bu da yatırım kararlarında ve üretim üzerinde olumlu etkiler yapmıştır. 1995 yılında 103.6 olan sanayi üretimi endeksi 1997'de 108.2'ye çıkmış 1998'in ilk üç çeyreğinde de artmaya devam etmiştir. Üçüncü çeyrekte 111.9'a kadar yükselen endeksin son çeyrekte ve 1999'da, uluslararası konjonktürdeki olumsuz gelişmelerin etkisiyle, biraz duraklayabileceği beklentisi vardır.

Sanayi güven göstergesi ise1996'da büyümeye ilişkin beklentilere paralel bir biçimde negatif iken 1997'de önemli ölçüde olumlu bir trende dönüşmüş, 1998'in ilk yarısında ise pozitif olarak kaydedilmiştir. Özellikle Asya'daki finans krizinin etkisiyle güven göstergesi 1998 sonbaharında ve özellikle 1999'un ilk üç ayında tekrar karamsar bir düzeye gerilemiştir.

AB	Avrupa Birliği
EPB	Ekonomik ve Parasal Birlik
IMF	Uluslararası Para Fonu
GSMH	Gayrisafi Milli Hasıla
ECU	Avrupa Para Birimi
ABD	Amerika Birleşik Devletleri
GSYİH	Gayrisafi Yurtiçi Hasıla

abemg	elektronik dergiler	dpt
© DPT.ABİGM, YBM, 1999