I. ETKİN BANKACILIK DENETİMİNDE ULUSLARARASI PRENSİPLER

Gelişen ya da gelişmekte olan ülke ayrımı olmaksızın, bir ülkede bankacılık sisteminin zayıflığı ulusal ve uluslararası alanda mali istikrarı tehdit edebilmektedir. Bu husus ile mali istikrarı sağlamada bankacılık alanında etkin bir gözetimin sağlanması gereği Basle Komitesinin temel hareket noktasını oluşturmuştur. Basle Bankacılık Gözetim Komitesi; Uluslararası Ödeme Bankası [Bank for International Settlements(BIS) (1)], Uluslararası Para Fonu(IMF) ve Dünya Bankası da dahil bir çok uluslararası ve/veya bölgesel düzeyde faaliyette bulunan kuruluşlarla birlikte çalışarak, dünyada finansal istikrarın sağlanması ve sürdürülmesine yönelik çalışmalarda bulunmakta olup, bankacılık denetim ve gözetimini etkinleştirmeye yönelik 25 tane temel prensip geliştirmiştir.

Söz konusu prensipler; etkin bankacılık denetiminin önkoşulları, kuruluş izni ve organizasyon yapısı, bankaların güvenli bir şekilde çalışmasını sağlayıcı düzenlemeler ve yükümlülükleri, daimi bankacılık gözetim yöntemleri, bilgi verme yükümlülüğü, gözetim otoritesinin yasal güçleri ve sınır ötesi bankacılık başlıkları altında toplanabilir.
 

1. Etkin Banka Denetiminin Önkoşulları
 

1. Bankacılık gözetim kuruluşlarının amaçları ve sorumlu oldukları kuruluşlar üzerindeki yetkileri açıkça
    tanımlanmalıdır. Bankacılık konusunda yetkili kurumların faaliyetlerine ilişkin bağımsızlığı ve yeterli
    kaynakları bulunmalıdır. Ayrıca, gözetim sisteminin, bankaların kuruluş izinleri ve gözetimlerinin
    devamlılığının sağlanmasına; güvenilir ve sağlıklı bir sistem için yasalara uyum zorunluluğuna,
    gözetim elemanlarının yasal olarak korunmasına ilişkin hükümler içeren bir yasal çerçevesi de olmalıdır.

    Elde edilen bilgilerin gözetim otoritelerince paylaşılması ve bu tür bilgilerin gizliliği de yasal
    düzenlemelerde yer almalıdır.

2. Faaliyet İzni ve Yapı
 

2. Banka olarak kurulmasına ve yine bu kapsamda denetim ve gözetiminin yapılmasına karar verilen
    kuruluşların faaliyet alanları açıkça tanımlanmalıdır. “Banka” kelimesinin kullanımı mümkün olduğu
    kadar kontrol altında olmalıdır.

3. Bankacılık faaliyetlerinin yapılmasına izin veren kurumun “faaliyet iznine ilişkin esasları belirleme”
    yetkisi ve bu kriterlere uygun bulunmayan başvuruları reddetme hakkı bulunmalıdır.

    Faaliyet izni prosedürü; bankanın ortaklık yapısı, genel müdür ve diğer üst yöneticilerin nitelikleri,
    faaliyet planı, iç denetim mekanizması, sermaye yeterliliğini de içerecek şekilde bankanın mali
    yapısına ilişkin projeksiyonların değerlendirilmesinden ibarettir. Ayrıca, başvuru sahibinin yabancı
    bir banka olması durumunda, ilgili ülkenin denetim ve gözetim otoritelerinin onayının alınması gerekir.

4. Banka gözetim otoriteleri, bir bankadaki önemli büyüklükteki hissedar paylarının ya da kontrol
    haklarının el değiştirmesine yönelik talepleri inceleme ve reddetme yetkisine sahip olmalıdır.

5. Bir banka tarafından yapılacak önemli boyuttaki ele geçirme faaliyetlerini ve yatırımları inceleme ve
    bu türden oluşumların bankaya yeni riskler yüklemesi ya da gözetimin etkinliğini azaltmasına yol
    açmaması için kriterler belirleme yetkisi bankacılık gözetim otoritelerinde bulunmalıdır.

3. Bankaların İhtiyatlı Yönetimine Yönelik Düzenlemeler ve Yükümlülükler

 6. Banka gözetim otoritelerince, bankaların üstlendikleri riskleri yansıtacak şekilde asgari sermaye
     yükümlülükleri tanımlanmalıdır. Ayrıca, sermayeyi oluşturacak kalemlerin, sermayenin banka
     zararlarını karşılayabilmesi amacı gözönünde bulundurularak tanımlanması gerekir.

     Uluslararası platformda aktif olan bankalar için bu kriterler en azından Basle Sermaye Uyum
     Anlaşması’nda belirlenenin altında olmamalıdır.

 7. Her gözetim sisteminin en önemli özelliklerinden biri; bankanın kredi açmaya, yatırım yapmaya
     ve kredi ve yatırım portföyünü süreklilik içinde yönetmeye yönelik politika ve yöntemlerinin bağımsız
     olarak değerlendirmesini yapabilmesidir.

 8. Banka gözetim otoritesi, bankaların aktif kalitesi ve kredi karşılıklarının yeterliliğinin
     değerlendirilmesine ilişkin politika ve yöntemlerini tatmin edici bulmalıdır.

 9. Banka gözetim otoritesi, bankaların portföylerindeki yoğunlaşmayı saptayabilecek bir portföy
     yönetim sistemine (yeterli kapasitede bilgi iletişim ağı) sahip oldukları konusunda tatmin olmalıdır.
     Ayrıca, gözetim otoritesinin bir kişiye veya gruba verilebilecek kredileri sınırlandırmaya ilişkin
     esasları belirleme yetkisi de bulunmalıdır.

10. Birbiriyle ilişkili kuruluşların kredilendirilmesi(dolaylı kredi ilişkisi) nedeniyle artabilecek zararlardan
      korunulabilmesi için bankacılık gözetim birimi, bankaların kredilendirdikleri bu kuruluşları devamlı
      gözetim altında bulundurmalarını sağlayıcı düzenlemeleri yapmalıdır. Ayrıca, gözetim otoritesi bu
      riskleri kontrol altına alabilmek için bankalara gerekli önlemleri almalarını sağlamak üzere
      yükümlülükler tanımlamalıdır.

11. Banka gözetim otoritesi, bankaların uluslararası kredilendirme ve yatırım faaliyetlerinde
      karşılaşabilecekleri ülke ve transfer risklerini saptayacak, izleyecek ve kontrol edecek yeterli
      politikaların mevcut olduğundan ve bu riskleri karşılayabilecek rezervlerinin bulunduğundan
      emin olmalıdır.

12. Bankaların, piyasa riskini ölçen, izleyen ve yeterince kontrol eden sistemlere sahip oldukları
      konusunda bankacılık gözetim birimi tatmin olmalıdır. Piyasa riskine maruz kalındığında,
      gözetim biriminin sermaye artırımı ya da üstlenilebilecek piyasa riskine limit konulması gibi
      yaptırımlar uygulama konusunda yetkisi bulunmalıdır.

13. Banka gözetim otoritesi, bankaların tüm risklerini tespit edecek, ölçecek, yönetecek ve kontrol
      edecek, gerektiğinde risk için yeterli sermayeyi tutacak nitelikte geniş kapsamlı bir risk yönetimi
      sistemi (kurul ve üst düzey yönetimin uygun gözetimi de dahil olmak üzere) olduğuna kanaat
      getirmelidir.

14. Banka gözetim otoritesi, bankaların faaliyetlerinin yapısı ve kapsamı için yeterli iç denetimlerinin
      mevcut olduğu konusunda tatmin olmalıdır. Söz konusu denetim, yetkilerin ve sorumlulukların
      paylaştırılması, fonksiyonel ayırımlar, fon ödemeleri, varlık ve yükümlülüklerin idaresi, bu işlemlerin
      mutabakatı ve varlıkların korunmasına ilişkindir. Hem bu iç kontrollere hem de yasal ve idari
      düzenlemelere uyulup uyulmadığını kontrol için uygun iç veya bağımsız dış denetimin fonksiyonları
      belirlenmelidir.

15. Bankacılık faaliyetleriyle kasıtlı veya kasıt olmaksızın kötüye kullanımların engellenebilmesi için,
      mali sektörde mesleki ve ahlaki yüksek standartların gelişmesi gerekmektedir. Bu çerçevede,
      Bankacılık Gözetim Otoritesi “müşterini bil” prensibinin titizlikle uygulandığı konusunda bankaların
      uygun politikalar izledikleri ve faaliyetlerde bulunduklarına kanaat getirmelidir.

4. Aralıksız Banka Gözetim Yöntemleri

16. Etkin bir banka gözetimi hem yerinde hem de uzaktan denetimin her ikisini de kapsayacak
      şekilde olmalıdır.

17. Banka gözetim otoritesi, bankaların faaliyetlerini tam olarak anlamalı ve banka yönetimleri ile
      düzenli olarak temaslarda bulunmalıdır.

18. Banka gözetim otoritesi, gözetim raporlarını ve bankalardan gönderilen istatistiklerin toplanması,
      banka bazında ve konsolide olarak analizi araçlarına sahip olmalıdır.

19. Banka gözetim otoritesi, bağımsız denetçiler kullanarak veya yerinde denetim yaparak gözetim
      bilgilerinin doğruluğunu bağımsız olarak test edecek araçlara sahip olmalıdır.

20. Banka gruplarının konsolide bazda denetlenmesi konusunda bankacılık gözetim otoritesinin
      yetkisinin bulunması, etkin bankacılık gözetiminin gereklerinden bir diğeridir.

5. Bilgi İhtiyacı

21. Banka gözetim otoritesi, her bir bankanın muhasebe uygulamaları ile uyumlu, gözetimciyi
      bankanın karlılığı ve finansman durumu hakkında doğru ve yeterli kanıya ulaştıracak kayıtların
      mevcut olduğundan ve bankanın bunları gerçek durumlarını yansıtacak şekilde düzenli olarak
      yayımladığından emin olmalıdır.

6. Banka Gözetim Otoritesinin Yasal Yetkileri

22. Banka gözetim otoritesi, bankalar sermaye yeterliliği yükümlülüğünü yerine getiremez hale
      düştüğünde, yasal düzenlemelere aykırı davrandıklarında ya da mevduat sahipleri için herhangi
      bir şekilde tehdit oluşturduklarında düzenleyici (iyileştirici) tedbirler alma yetkisine sahip olmalıdır.

7. Sınır Ötesi Bankacılık

23. Banka gözetim otoritesi, bankaların yabancı ülkelerdeki şubeleri, ortaklıkları ve iştiraklerince
      yürütülen işlemlerin temel prensiplere uygunluğu ve basiretli yönetimi konusunda gereken
      yaptırımları uygulayarak, global konsolide gözetimin gereklerini yerine getirmelidir.

24. Konsolide gözetimin temeli, ev sahibi ülke otoriteleri başta olmak üzere, tüm gözetim otoriteleri
      ile temaslarda bulunmak ve bilgi alış-verişini sağlamaktır.

25. Banka gözetim otoritesi, yabancı bankaların ülke içindeki faaliyetleri için de yerel bankalara
      getirilen aynı yüksek standartların aranmasını şart koşmalıdır. Konsolide denetim ve gözetimin
      gerçekleştirilebilmesi için, söz konusu yabancı bankaların kurulu bulundukları ülke otoriteleri ile
      bilgi paylaşımı yetkisi de bankacılık gözetim otoritesinde bulunmalıdır.

Dipnotlar

1. BIS’in, Türkiye de dahil olmak üzere 45 üyesi bulunmaktadır.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

önceki bölüm	sonraki bölüm	elektronik kütüphane	dpt
© DPT.YBM, 1999