I-ÖZELLEŞTİRME ÖNCESİNDE HAZIRLIK ÇALIŞMALARI

Özelleştirme uygulamalarının stratejik bir plana dayandırılması amacıyla, 1985 yılında, amaçların, önceliklerin, kapsamın ve termin planının belirlendiği bir stratejinin oluşturulması gereğinden hareketle Devlet Planlama Teşkilatı tarafından Özelleştirme Ana Planı hazırlatılmasına karar verilmiştir. Açılan uluslararası ihale sonucunda, Morgan Guaranty Trust Company of New York firması, Türkiye Sınai Kalkınma Bankası, Sınai Yatırım ve Kredi Bankası, Yatırım Finansman A.Ş. ve Price Waterhouse/Muhaş A.Ş. ile birlikte Özelleştirme Ana Planı hazırlamakla görevlendirilmişlerdir.

Özelleştirme Ana Planı kapsamında, öncelikle Türkiye şartlarında özelleştirmenin amaçları öncelik sırasına göre şu şekilde belirlenmiştir;

1-Pazar güçlerinin ekonomiyi harekete geçirmesine imkan verilmesi,

2-Verimliliğin ve randımanın artırılması,

3-Malların ve hizmetlerin kalite, miktar ve çeşitliliğinin artırılması,

4-Halka açık şirketlerin teşvik edilmesi,

5-Sermaye piyasalarının geliştirilmesinin hızlandırılması,

6-Hazinenin KİT'lere sağladığı mali desteğin asgariye indirilmesi,

7-KİT'ler tarafından uygulanan tekelci fiyatlandırma ve dolaylı vergilendirmenin azaltılması,

8-Kamu görevlilerinin politika ve yönetmelik konularında çalışmalarına izin verilmesi,

9-Modern teknoloji ve yönetim tekniklerinin cezbedilmesi,

10-Çalışanlara hisse senedi vermek suretiyle iş verimliliğinin artırılması,

11-Kamu ve özel sektör kuruluşları arasındaki dengenin değiştirilmesi,

12-Yabancı yatırımlarla uluslararası ekonomik ve politik bağların kuvvetlendirilmesi,

13-Mevcut sermaye yatırımlarındaki iç karlılığın artırılması ve

14-Devlete gelir sağlanması.

Belirlenen amaçların çeşitliliğine karşın, çoğunun bir diğerini kapsadığı görülmektedir. Bilindiği üzere amaçlar ülke şartlarına göre değiştiği gibi, önceliklerin belirlenmesi açısından da kritik bir faktördür. Bu nedenle amaçlarının nisbi önem derecesine göre sıralanması önem arzetmektedir. Bu amaç dizininde de gerçekçi bir yaklaşımla, ekonomik etkinliğin artırılması amacının ön sıralarda, bütçeye gelir sağlanması amacının ise son sırada yer aldığı görülmektedir.

Özelleştirme Ana Planı'nda özelleştirme uygulamasının başarısı için yapılması önerilen düzenlemeler Genel Eylem Planı ana başlığı altında yasal, sosyal ve muhasebe sistemine ilişkin olarak sınıflandırılmış ve incelenmiştir.

Plan'da, özelleştirmeye ilişkin önemli bir yasal engel bulunmadığı, ancak 233 sayılı KHK'nin bazı bölümlerinin KİT'lerin özel hukuk hükümlerine tabi birer anonim şirket haline getirilmesine, KİT genel müdürlerinin yönetim kurulu tarafından atanmasına ve yönetim kuruluna karşı sorumlu olmasına, kuruluşların bağımsız dış denetim kuruluşları tarafından denetlenmesine ve yıllık bütçe ve yatırım programlarının yönetim kurulu kararı ve genel kurul onayı ile yapılmasına imkan verecek şekilde yeniden düzenlenmesi önerilmektedir.

Bu değişikliklerle, yönetim sorumluluğunun ve kuruluş amaçlarının açıklığa kavuşturulması, kamu kurumları ile KİT'ler arasındaki yetki karmaşasının ortadan kaldırılması, yönetimin özerk bir tarzda hareket edebilmesi ve hissedarların kuruluş faaliyetlerini izleyerek denetleyebilmesine imkan sağlanması amaçlanmaktadır.

Ayrıca Plan'da, KİT'lerde 657 sayılı Kanuna tabi olarak çalışan personelin maaşlarının teşvik unsurlarıyla ilişkilendirilmesi ve bu personelin devlet memuru niteliğinden çıkarılarak özel firmalardakine benzer bir personel rejiminin oluşturulmasına, fiyat kontrollerinin kaldırılmasına ve KİT borçları üzerindeki devlet garantilerinin alacaklılarla yapılacak anlaşmalar çerçevesinde kaldırılmasına garantilerin devam etmesi halinde bu garantilere karşılık Hazine tarafından bir komisyon alınmasına yönelik diğer yasal düzenlemeler de önerilmektedir.

Plan'da kısa vadede, hızla özelleştirilebilecek KİT'lerin herhangi bir sosyal soruna yol açmayacağı, uzun vadede özelleştirilebilecek olan ya da kamu mülkiyetinde kalacak KİT'lerin özelleştirilmesinde devletin, sosyal amaçları ile KİT'lerin ticari faaliyetlerini bütünleştirmesi sonucu ortaya çıkan istihdam ve kuruluş yeri seçimi politikalarından kaynaklanan sorunların ortaya çıkabileceği ifade edilmekte ve bu sorunların aşılabilmesi için erken emekliliğin teşvik edilmesi, işgücü eğitiminin geliştirilmesi, bölgesel ve sosyal öncelikler nedeniyle kamu mülkiyetinde zararlı olarak sürdürülmesi tercih edilen faaliyetlerin KİT bünyesinden ayrılarak devlet tarafından desteklenmesi, KİT faaliyetlerinin sübvanse edilmesi yerine nihai tüketicilerin sübvanse edilmesi ve bölgesel kalkınma programlarının uygulanması önerilmektedir.

Plan'da, özelleştirilecek KİT'lere talip olanların, kreditörlerin ve diğer ilgili kişi veya kurumların açık, tekdüzen, uyumlu ve karşılaştırılabilir nitelikte bir muhasebe sistemine ihtiyaç duyacağı ifade edilerek, muhasebenin genel kabul görmüş ilkelerini, Muhasebe Standartları Kurumu'nu ve profosyonel denetimcileri içeren bir muhasebe sisteminin özelleştirme uygulamaları için olduğu kadar ülke için de vazgeçilmez bir gereklilik olduğu vurgulanmaktadır.

Özelleştirme uygulamalarının sağlıklı bir baza oturtulması amacıyla, uluslararası denetim firmaları tarafından KİT hesaplarının denetlenmesi, tekdüzen muhasebe sisteminin enflasyon muhasebesi ilkelerine göre yeniden düzenlenmesi ve KİT'ler kamu mülkiyetinde kaldığı sürece, devletin ihtiyaç duyacağı muhasebe bilgilerinin sağlığı açısından KİT muhasebecileri ve Yüksek Denetleme Kurulunun elemanlarının eğitilmesi Özelleştirme Ana Planı'nın önerileri arasında yer almaktadır.

Özelleştirme Ana Planı'nda 32 KİT ekonomik yaşayabilirlik ve yatırım ihtiyaçları kriterleri dikkate alınarak özelleştirme önceliklerine göre sınıflandırılmış ve 3 ana kategori ile 8 alt kategori belirlenmiş ve bu kategorilerde yer alan her bir kuruluş için önerilen özelleştirme yöntemleri bir termin planı içerisinde sunulmuştur.

BİRİNCİ ÖNCELİK

    I. Tamamen Satılabilecek KİT'ler
        1. TURBAN
        2. THY
        3. USAŞ
        4. Seçilmiş iştirakler

    II. Çoğunluk Payı Satılabilecek KİT'ler
        1. YEMSAN
        2. ÇİTOSAN

    III. Büyük Kısmı Satılabilecek KİT'ler
        1. TİGEM
        2. TPAO
        3. ETİBANK

İKİNCİ ÖNCELİK

    IV.Bazı Bölümleri Satılabilecek Geri Kalan Kısımları ise
         Rehabilitasyona Tabi Tutulacak KİT'ler.
        1. SÜMERBANK
        2. TSEK

    V.Tedricen Özelleştirilecek KİT'ler
        1. PTT
        2. TEK

    VI.Özelleştirilmesi Muhtemel KİT'ler
        1. EBK
        2. TKİ
        3. MKEK
        4. T.GEMİ SAN. A.Ş.
        5. ORÜS

    VII.Devlet Desteği İle Özelleştirilebilecek KİT'ler
        1. ÇAYKUR
        2. T.ŞEKER FAB. A.Ş.
        3. SEKA
        4. PETKİM
        5. TÜGSAŞ
        6. TDÇİ
        7. ASOK
        8. TTK

ÜÇÜNCÜ ÖNCELİK

    VIII.Kamu Hizmeti Yapan KİT'ler
        1. DMO
        2. T.DENİZCİLİK İŞL.
        3. TCDD
        4. DHMİ
        5. TMO
        6. TZDK
        7. TUSAŞ
 

Özelleştirme Ana Planı'nda, ayrıca, özelleştirme uygulamaları çerçevesinde, mali sektörün genişletilmesini, ekonomide rekabeti önleyici kısıtlamaların kaldırılmasını, kamu mülkiyetinde kalacak ya da kısa vadede özelleştirilmeleri mümkün olmayan KİT'lerin bir reform programı içinde yeniden yapılandırılmasını kapsayan öneriler de yer almaktadır.