III- ÖZELLEŞTİRME UYGULAMALARI

1. Özelleştirme Kapsamına Alınan Kuruluşlar

Kuruluşların, tesislerin ve varlıkların özelleştirme kapsamına alınması özelleştirmenin ilk aşamasıdır. Özelleştirme kapsamına alınmanın en önemli etkisi statü değişikliğidir. Kuruluşlar özelleştirme kapsamına alınmak suretiyle büyük oranda özel hukuk hükümlerine tabi hale getirilmekte ve faaliyetlerini daha özerk bir, özelleştirmeden sorumlu idarenin denetiminde yürütmektedir. Kamu payı yüzde 50'nin altına düşünceye kadar TBMM adına Yüksek Denetleme Kurulu'nun denetimi devam etmektedir. Diğer taraftan kuruluşların özelleştirme kapsamında, tamamen ya da kamu payı yüzde 50'nin altına düşünceye kadar geçirdikleri süre de özelleştirmenin başarısı açısından önemlidir. Bu nedenle bu bölümde kapsama alma sürecinin ana hatları ile incelenmesinde yarar görülmektedir.

Özelleştirme sürecinde, kuruluşların özelleştirme kapsamına alınmalarında yetkili kurulların sık sık değiştiği gözlenmektedir. 1984 yılında çıkarılan 2983 sayılı Kanun ve 233 sayılı KHK'nin 38'inci maddesine göre teşebbüs, bağlı ortaklık, müessese, işletme ve işletme birimleri ile iştiraklerin tasfiye, devir, satış ve işletme haklarının verilmesi kararının Ekonomik İşler Yüksek Koordinasyon Kurulu (EİYKK) tarafından alınacağını ve bu işlemlerin 2983 sayılı Kanunda belirtilen esaslar çerçevesinde Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı Kurulu (TKKOK) tarafından yürütüleceğini hükme bağlamıştır. Yetkili kurullara ilişkin ilk değişiklik 28.5.1986 tarih ve 3291 sayılı Kanun ile yapılmıştır. Sözkonusu kanun çerçevesinde kamu iktisadi teşebbüslerinin özelleştirilmesine Bakanlar Kurulunca, müessese, bağlı ortaklık, işletme ve işletme birimlerinin özelleştirilmesine ise TKKOK'nca karar verileceği hükme bağlanmıştır.

28.12.1987 tarih ve 304 sayılı KHK ile TKKOK ve EİYKK'na ait olan görev ve yetkiler Yüksek Planlama Kurulu (YPK)'na devredilmiş ve bundan böyle özelleştirme kararları YPK tarafından alınmaya başlanmış, kamu iktisadi teşebbüslerinin özelleştirilmesine ise Bakanlar Kurulu tarafından karar verilmesine devam edilmiştir.

1990 yılında 9.4.1990 tarih ve 414 sayılı KHK ile özelleştirme sürecine ilişkin mevzuatta yapılan önemli değişiklikler çerçevesinde daha önce YPK'na ait olan bağlı ortaklık, müessese, işletme ve işletme birimleriyle iştiraklerinin özelleştirilmesine karar verme yetkisi sözkonusu KHK ile yeniden düzenlenen Kamu Ortaklığı İdaresi Başkanlığı (KOİB)'na verilmiştir. 1991 yılında 6.3.1991 tarih ve 3701 sayılı Kanun ile KOİB'na ait olan özelleştirme kapsamına alma yetkisi yeniden YPK'na devredilmiştir. Son olarak 24.11.1994 tarih ve 4046 sayılı Kanun ile bütün kuruluşların özelleştirme kapsamına alınması kararı Özelleştirme Yüksek Kurulu'na bırakılmıştır.
 

9.6.1998 tarihi itibariyle toplam 204 adet KİT, bağlı ortaklık, iştirak, işletme ve tesis özel-leştirme kapsamına alın-mıştır (Ek Tablo: 2). Bu rakama genel ve katma bütçeli kuruluşların özelleş-tirme kapsamına alınan varlıkları dahil değildir. Bu dönemde sözkonusu kuru-luş ve tesislerden 23 adedi özelleştirme kapsamından çıkarılmış ya da başka kuruluşlara devredilerek tasfiye edilmiş (Ek Tablo: 3), 110 adet kuruluştaki kamu hisselerinin tamamı satılmış (Ek Tablo: 4), 17 tesis ise satılmış ya da defter değeri üzerinden diğer kamu kurum ve kuruluşlarına devredilmiştir (Ek Tablo: 5). Halen (9.6.1998) özelleştirme kapsamında 7'si tesis olmak üzere 54 kuruluş bulunmaktadır (Ek Tablo: 6).
 

2. Özelleştirme Uygulamaları

2.1. İşletme Hakkı Devri Uygulaması

Türkiye'de ilk ve tek işletme hakkı devri uygulaması Kars Süt Mamülleri Müessesesinin EİYKK'nun 14.8.1985 tarih ve 85/21 sayılı Kararı ile gerçekleşmiştir. Bu tesis sözkonusu Karar ile 1986'dan itibaren ilk üç yıl için sırasıyla 20 milyon TL., 40 milyon TL. ve 100 milyon TL., takibeden 6 yıl için Toptan Eşya Fiyat Endeksinin yüzde 75'i oranında artırılacak tutar üzerinden 9 yıl süreyle özel bir firmaya kiralanmıştır. Ancak özel firmanın sözleşmede belirlenen şartlara uymaması nedeniyle, Kamu Ortaklığı Yüksek Kurulu (KOYK)'nun 1.4.1992 tarih ve Özelleştirme-92/9 sayılı Kararı ile sözkonusu müessese geri alınarak Türkiye Süt Endüstrisi Kurumu'na (TSEK) devredilmiştir.
 

2.2. Tesis ve İşletme Satışları

Özelleştirme uygulamaları içinde KİT'lere ait yarım kalmış tesis veya işletmelerin bir bölümünün satışı, bir bölümünün de defter değeri üzerinden ilgili kurumlara devri yapılmıştır. Bu suretle tasfiye edilen işletme ve tesislerden 1997 yılı sonuna kadar 26,1 milyon dolar gelir elde edilmiştir (Ek Tablo: 7). Ayrıca 1993 yılından itibaren Süt Endüstrisi A.Ş., Yem Sanayii A.Ş., Et ve Balık Ürünleri A.Ş., Sümer Holding A.Ş., Deniz Nakliyatı T.A.Ş., Petkim, Türkiye Denizcilik İşletmeleri, TURBAN, THY A.O., ORÜS, TESTAŞ, ÇİNKUR, ÇİTOSAN, KBİ, KÖYTEKS ve Sivas Demir ve Çelik A.Ş.'ne ait tesis ve varlıkların satış işlemi gerçekleştirilmiştir. Bu satışlardan elde edilen gelirler 531,1 milyon dolar olup (Ek Tablo: 8) toplam tesis ve varlık satış gelirleri 9.6.1998 tarihi itibariyle 557,2 milyon dolara ulaşmıştır.

2.3. Blok Satış Yoluyla Özelleştirilen Kuruluşlar

Yem Sanayii T.A.Ş.'nin iştiraki iken, özelleştirme kapsamına alınan bazı yem fabrikaları başta olmak üzere 1986 yılından itibaren KİT, bağlı ortaklık ve iştiraklerindeki kamu hisselerinin blok olarak satışı yapılmaya başlanmıştır. Ancak 1989 yılına kadar yapılan blok satış uygulamaları, borçları dolayısıyla T.C. Ziraat Bankası'na intikal eden ve daha sonra TKKOİ tarafından hisseleri blok olarak satılan Ansan-Meda T.A.Ş. dışında genellikle küçük iştirak paylarından ibaret kalmıştır.

Blok satış uygulamalarında 1989 yılından itibaren bir yöntem değişikliğine gidilerek, gecikmeli halka arz olarak da nitelendirilebilecek, "halka arz kaydıyla blok satış" yöntemi uygulanmaya başlanmıştır. Bu yöntemle 1989 yılında, USAŞ ile ÇİTOSAN'ın bağlı ortaklıkları Afyon, Ankara, Balıkesir, Trakya ve Söke Çimento Fabrikalar, 1991 yılında Tofaş Oto Ticaret A.Ş.'deki yüzde 16 oranındaki kamu hissesi ile 1992 yılında Niğde ve Denizli Çimento Fabrikalarındaki kamu hisseleri yerli ve yabancı yatırımcılara satılmıştır.

Bu uygulama ile özelleştirme politikasındaki amaç ve yöntem değişikliği dikkat çekicidir. Geçici bir süre ile halka arz uygulamasından vazgeçilmiş ve özelleştirmenin sermayeyi tabana yayma hedefinden uzaklaşılmış, özelleştirmenin diğer bir amacını oluşturan devlete gelir sağlanması hedefine yönelinmiştir. Nitekim K-54 sayılı Kararın, sözkonusu kuruluşların öncelikle çalışanlarına, yöre halkına, küçük tasarruf sahiplerine, yurtdışındaki işçilere ve halka satılmasına ilişkin bir hükmü bulunmasına karşın, blok olarak satış işlemi uygulamadaki amaç ve yöntem değişikliğini ortaya koymaktadır.

USAŞ ve çimento fabrikalarının blok olarak satışı, temelde K-54 sayılı Karardaki önceliklere uyulmamış olması nedeniyle, hukuki sorunlara yol açmış ve Ankara I.Bölge İdare Mahkemesi tarafından satış kararı iptal edilmiş, ancak YPK'nun sırasıyla Özelleştirme-90/8 ve 90/1 sayılı Kararı ile geriye ve ileriye dönük işlem tesisine imkan bulunmadığı gerekçesiyle sözkonusu satış işleminin geçerliliği sürdürülmüştür.

1989 yılında ayrıca, TKKOK'nun K-54 sayılı Kararı ile özelleştirilmek üzere TKKOİ'ne devredilen Yem Sanayii T.A.Ş.'nin iştirakleri durumundaki Aksaray, Çorum, Eskişehir ve Kayseri Yem Fabrikaları da yerli kişi ve kuruluşlara blok olarak satılmıştır.

1989 yılındaki USAŞ ve çimento fabrikaları deneyiminden sonra blok satış uygulamalarına uzun bir süre ara verilmiştir. 1991 yılında gerçekleştirilen blok satış uygulamaları ise Adana Kağıt Torba Fabrikası A.Ş. dışında genellikle küçük iştirak paylarının satışından ibarettir.

Blok satış uygulamaları 1992 yılından itibaren hızlanmıştır. 16.4.1998 tarihi itibariyle gecikmeli halka arz uygulamaları da dahil olmak üzere 98 kuruluşta blok satış uygulaması yapılmıştır (Ek Tablo: 9). Halka arzı içeren blok satış uygulamalarından elde edilen toplam 225,3 milyon dolar (Ek Tablo: 10) dahil toplam blok satış gelirleri 9.6.1998 tarihi itibariyle 2.002,1 milyon dolara ulaşmıştır. Blok satış gelirlerinin toplam özelleştirme gelirleri içindeki payı yüzde 44,7 düzeyindedir.
 

2.4. Halka Arz Yoluyla Özelleştirilen Kuruluşlar

Özelleştirmede halka arz uygulamasına 1988 yılında başlanmıştır. Uygulamanın ölçeği ve niteliği nedeniyle Teletaş'daki kamu hisselerinin halka arzedilmesi özelleştirme uygulamalarında önemli bir aşama oluşturmuştur.

Teletaş'ın yüzde 40 oranındaki hissesinden yüzde 22'lik bölümü 1988 yılında halka ve çalışanlara arz edilmek suretiyle satılmıştır. Genellikle ülkemizdeki özelleştirme uygulamalarının gerçek anlamda başlangıç noktası olarak nitelendirilen bu uygulama, ilk olması ve boyutu nedeniyle ilgi çekicidir.

Teletaş'ın PTT'den KOİ'ye devredilen yüzde 40 oranındaki iştirak payından yüzde 22 oranına tekabül eden kısmı Şubat 1988'de halka arzedilmiştir. Şirket hisselerinin halka arzından önce toplanan olağanüstü genel kurulda şirketin ana sözleşmesinde bazı değişiklikler yapılarak, şirket hisseleri A, B, C ve D olmak üzere dört gruba bölünmüştür. A grubu hisseler yüzde 39 oranındaki yabancı ortak payını, B grubu hisseler KOİ dahil yerli ortakların payını, C grubu hisseler de halka arzedilmesi öngörülen yüzde 22'lik payı temsil etmektedir. D grubu hisse senedi, sermayede temsil edilmeyen, ancak KOİ'ye şirket üzerinde bir takım imtiyazlar sağlayan Altın Hisse'dir. Böylece Türkiye'de ilk kez Altın Hisse uygulaması başlatılmıştır.

Altın Hisse imtiyazı ile KOİ'ye; şirketin, ana statüsünde belirlenen amaçlara uygun olarak yönetilmesini ve küçük hissedarların haklarının korunabilmesini sağlamak, A ve B grubu hisselerin, Hükümetin stratejik politikalarını olumsuz yönde etkileyecek biçimde devrini önlemek ve KOİ'nin payı yüzde 3'ün altına düşünceye kadar bu konularda veto hakkını kullanmak yetkisi verilmiştir.

Teletaş hisselerinin satışında küçük tasarruf sahiplerine öncelik verilmesi amacıyla bazı önlemler ve kısıtlamalar getirilmiştir. Bu kapsamda çalışanların hisse senedi alımında taksit ve borçlanma imkanları getirilmiş ve satışlar önemli sayıda banka şubesi ve aracı kurum vasıtasıyla yurtiçi ve yurtdışında yapılmıştır. Taleplerin karşılanmasında öncelik 20'lik ve 50'lik hisse senedi gruplarına verilerek toplam 41.695 kişinin hisse senedi alması sağlanmıştır. Teletaş hisselerine gösterilen ilgi kuruluşun karlılığı ile birlikte potansiyel hisse senedi talebinin yoğunluğuna işaret etmektedir. Hisselerin İMKB'nin ikinci pazarındaki işlem performansı da beklentileri tatmin edecek düzeydedir. Teletaş hisselerinin halka arzından 13,1 milyon dolar gelir elde edilmiştir.

Teletaş'ın Kamuda kalan yüzde 18 oranındaki hissesi de 1993 yılı içinde 21,8 milyon dolar karşılığı blok olarak satılmıştır.

Teletaş'daki başarılı uygulamaya karşılık halka arz yoluyla özelleştirme uygulamalarına uzun bir süre ara verildiği görülmektedir. Teletaş uygulamasının ardından halka arz uygulamaları beklendiği ölçüde hız kazanamamıştır. Temelde Borsanın yeterince gelişmemesinden kaynaklanan bu gecikme 1990 yılına kadar devam etmiştir.

1990 yılında kamu iştiraklerindeki kamu paylarının bir bölümünün halka arz edilmek suretiyle satışı yanında Petkim ve THY A.O.'nın da sırasıyla yüzde 7,83 ve yüzde 1,55 oranındaki hisseleri de halka arz edilerek satılmıştır. Petkim hisselerinin halka satışında rekor düzeyde (76.119 kişi) bir taleple karşılaşılmış olmasına rağmen, hisselerin ikincil piyasalarda başarılı bir performans göstermemiş olması, THY A.O. hisselerine olan talebi olumsuz etkilemiştir. Ancak diğer iştirak paylarında, özellikle de çimento fabrikalarının hisselerinin satışında talep yönünden herhangi bir sorunla karşılaşılmamıştır.

Çoğunlukla kamu iştiraklerindeki devlete ait payların bir bölümünün satışı şeklinde gerçekleşen halka arz uygulamalarına 1991 yılında ağırlık verilmiştir. Adana, Afyon ve Niğde Çimento Fabrikalarındaki kamuya ait hisselerin bir bölümü ile TÜPRAŞ ve POAŞ gibi KİT sisteminin önemli kuruluşlarının hisselerinin 1991 yılında halka arzı gerçekleştirilmiştir.

Ancak mülkiyeti tamamen devlete ait bu kuruluşların halka arzedilen hisseleri çok küçük orandadır. Dolayısıyla gerçek anlamda bir özelleştirmeyi ifade etmek yerine Borsanın ve halkın özelleştirmeye hazırlanması anlamı taşımaktadır.

Diğer taraftan 1994 yılı içinde ilk kez bir kuruluşun hisseleri uluslarası piyasalarda halka arz suretiyle satılmıştır. Tofaş Türk Oto A.Ş.'nin uluslarası halka arzından elde edilen gelir 330,0 milyon dolardır.

Son olarak 1998 yılı Mayıs ayında İş Bankası (C) grubu hisselerinin yurt içi ve dışında halka arz işlemi gerçekleştirilmiştir. İşBankası'nın kamuya ait yüzde 12,30 ranındaki payının yüzde 7,4'lük kısmu uluslararası borsalarda, yüzde 4,9'u ise yurtiçinde halka arzedilerek özelleştirme sürecindeki en fazla gelir getiren işlem gerçekleştirilmiştir. Halen İş Bankası'nda kamuya ait yüzde 0,001 oranında kurucu hissesi bulunmaktadır. İş Bankası hisselerinin satışından elde edilen gelirler 627,8 milyon dolar olup toplam özelleştirme gelirleri içindeki payı yüzde 14,0 düzeyindedir.

Uluslarası halka arz dahil halka arz uygulamalarından 9.6.1998 tarihine kadar elde edilen toplam gelir 1.391,1 milyon dolar olup toplam özelleştirme gelirleri içindeki payı yüzde 31,1 düzeyindedir (Ek Tablo: 11).

2.5.İstanbul Menkul Kıymetler Borsası'nda Satışlar

Özelleştirme uygulamalarında borsada satış işlemi 1995 yılına kadar sıklıkla kullanılan bir yöntem olmuştur. 1987 yılından itibaren 26 kuruluşun hisselerinin İMKB'de satışı gerçekleştirilmiş ve bu satışlardan 523,8 milyon dolar gelir elde edilmiştir (Ek Tablo: 12). Ancak Borsa'da satış işlemi çoğunlukla hisseleri daha önce blok olarak satılan ya da halka arzedilen kuruluşlarda görülmektedir. Sadece altı kuruluşun hisselerinin doğrudan Borsa'da satışı ile özelleştirme uygulaması başlatılmış, bunlardan üç tanesinin kamuya ait hisselerinin tamamı Borsada satılmış, diğerlerinin ise Borsada satış işleminden sonra kamuda kalan diğer hisseleri halka arz veya blok satış yöntemiyle satılmıştır.

Borsa'da satış işlemi tek başına bir özelleştirme yöntemi olmaktan ziyade, diğer yöntemlerin destekleyicisi olarak düşünülmüştür. Diğer taraftan özelleştirmede Borsa'nın araç olarak kullanılması borsanın yeterliliği yanında hisseleri halka arz edilecek şirketin durumu ile yakından ilgilidir. Bu nedenle hisseleri Borsa'da satılan kuruluşların, Borsa şirketi formuna uygun ya da uygun hale getirilmiş olduğu görülmektedir.

3. Özelleştirme Uygulamalarının Sonuçları

3.1. Uygulanan Yöntemler

1985 yılından itibaren özelleştirme kapsamına alınan 204 adet kuruluştan 142 adedinde özelleştirme tanımına girebilecek 408 işlem yapılmıştır. İşlem sayısının kuruluş sayısından fazla olmasının nedeni, bazı kuruluşlarda birden fazla özelleştirme kullanılmasıdır. Özelleştirme işlemi tanımına her boyuttaki kuruluş ve tüm hisse senedi satışları dahil edilmektedir.

Özelleştirme işlemlerinde 98 kez blok satış ve halka arz kaydıyla blok satış yöntemi, 29 kez halka arz yöntemi ve 75 kez borsada satış yöntemi kullanılmıştır. Ayrıca blok satış kapsamında değer-lendirilebilecek türden 206 adet tesis ve işletme satış veya devri gerçekleştirilmiştir.

Özelleştirme işlemlerinde bazen birkaç yöntemin birlikte kullanıldığı görülmektedir. 15 kuruluşun özelleş-tirilmesinde halka arz ve İMKB'de satış yöntemi birlikte kullanılmıştır. Ayrıca 8 kuruluşun özelleştirilmesinde halka arz ve İMKB'de satış yöntemi yanında blok satış yöntemi de kullanılmıştır.
 

Tablo: 3 - Özelleştirme Yöntemleri (Adet)

3.2. Özelleştirme Gelirleri

Özelleştirme işlemlerinden 9.6.1998 tarihine kadar elde edilen gelirler toplamı 4,5 milyar dolardır. Bu gelirlere yarım kalmış tesis ve işletme satışlarından elde edilen gelirler dahil, fakat net karın (vergi sonrası kar) bir bölümü (USAŞ'ta 10 yıl süreyle yüzde 21'i, Ordu Soya Fabrikasında 10 yıl süre ile yüzde 80'i) şeklinde elde edilen gelirler hariçtir.

Yasal çerçevede ciddi bir darboğaz olmamasına karşılık özelleştirmeden 1989 yılına kadar önemli bir gelir elde edilememiştir. Özelleştirmeden elde edilen gelirlerin yüzde 96,2'si 1990 yılından sonra gerçekleşmiştir.

1989 yılında halka arzı içeren blok satış yoluyla USAŞ ve bazı çimento fabrikalarının yabancılara satışından, daha önceki yıllarda elde edilen gelirlerin çok üstünde bir gelir sağlanmıştır. Toplam blok satış gelirlerinin yüzde 20,5'i 1989 yılında elde edilmiştir.

1990 yılında özelleştirme gelirlerinde önemli bir artış görülmektedir. Toplam özelleştirme gelirlerinin yüzde 10,9'u 1990 yılında elde edilmiştir. 1990 yılında dikkat çekici bir diğer özellik ise gelirlerin tamamına yakın kısmının halka arz ve Borsa'da satış işlemleri yoluyla sağlanmış olmasıdır. Bu gelişme büyük ölçüde 1990 yılında yaşanan ekonomik büyüme ve Borsa performansındaki hızlı artış ile açıklanabilir.
 

Nitekim 1991 yılında yaşanan Körfez Krizi ve ekonomiye etkileri, özelleştirme uygulamalarına da yansımış ve özelleştirme gelirleri reel olarak gerilemiştir. 1991 yılında elde edilen gelirler toplam özelleştirme gelirlerinin yüzde 5,4'ünü oluşturmuştur.

1992 yılında özelleştirme gelirleri bir önceki yıla göre büyük ölçüde artmış ve gelirlerin önemli bir bölümü blok satışlardan sağlanmıştır. Toplam özelleştirme gelirlerinin yüzde 9,5'i 1992 yılında elde edilmiştir.

Özelleştirme gelirlerin-deki artış eğilimi 1993 yılında da devam etmiştir. 1993 yılında elde edilen gelirler toplam özelleştirme gelirlerinin yüzde 12,2'sini oluşturmaktadır.

1994 yılında elde edilen özelleştirme gelirlerinin toplam içindeki payı yüzde 10,9 düzeyindedir. 1994 yılında elde edilen gelirler büyük ölçüde Tofaş Türk Otomobil Fab. A.Ş. hisselerinin uluslararası sermaye piyasalarında satışından ve Borsada yapılan satışlardan kaynaklanmaktadır.

1995 yılında özelleştirme gelirlerinde 4046 sayılı Kanunun da yürürlüğe girmesi ile bir artış gözlenmektedir. Toplam özelleştirme gelirlerinin yüzde 11,5'i 1995 yılında gerçekleştirilmiştir. Ancak 1996 yılında gözlenen gerileme özelleştirme performansının tek başına yasal düzenleme ile ilişkili olmadığını açıkça göstermektedir. 1996 yılında elde edilen özelleştirme gelirlerinin toplam içindeki payı yüzde 6,5'dir.
 
 

1997 yılın-da ve 1998 yılı-nın ilk beş aylık döneminde özel-leştirme gelirleri-nin toplam için-deki payı sıra-sıyla yüzde 10,4 ve yüzde 20,3 olmuştur.

1998 yılı-nın ilk altı aylık dönemi, 14 yıllık özelleştirme sü-recinin en fazla gelir elde edilen dönemi olmuş-tur. Bu gelişme-de özelleştirme-ye verilen öne-min artması ya-nında tek ba-şına İş Bankası'ndaki kamu hisse-lerinin satışı da etkili olmuştur. Sadece İş Bankası hisselerinin satışından elde edilen gelirler toplam özelleştirme gelirlerinin yüz-de 14,0''nı oluşturmaktadır.

Özelleştirme Fonunda özelleştirme kapsamındaki kuruluşlardan alınan temettüler de toplanmaktadır. Özelleştirme geliri tanımına girmemekle birlikte bu şekilde elde edilen temettülerin toplamı 1997 yılı sonu itibariyle 1,4 milyar dolara ulaşmıştır.
 

3.3. Özelleştirme Giderleri

Özelleştirmeye hazırlık ve özelleştirme işlemleri Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB) tarafından bir takım harcamaların yapılmasını gerektirmektedir.

Özelleştirme işlemleri için ÖİB tarafından 1997 yılı sonuna kadar denetim ve danışmanlık hizmetleri için 41,7 milyon dolar, ilan ve reklam giderleri için ise 34,1 milyon dolara harcama yapılmıştır. 1995 yılından itibaren 4046 sayılı Kanun uyarınca özelleştirilen kuruluşlarda çalışan personele ilişkin olarak ödenen iş kaybı tazminatı, sosyal yardım zammı, erken emeklilik primi ve diğer tazminatlar tutarı ise 75,0 milyon dolara ulaşmıştır. Ayrıca bağlı ortaklık ve iştiraklerin özelleştirilmesinden elde edilen gelirlerden sermaye sahibi kuruluşlara 382,1 milyon dolar ödenmiştir.
 
 

Bu dönemde, Özelleştirme İdaresi tarafından, özelleştirme kapsamındaki kuruluşların sermaye artırımlarına iştirak suretiyle 2,0 milyar dolar ödenmiş, Hazineye ve Kamu Ortaklığı Fonuna 1,4 milyar dolar aktarılmıştır.
 

4. Özelleştirme Uygulamalarının Özellikleri

Türkiye'de özelleştirme uygulamaları genellikle iştirak paylarının satışı ile bazı büyük KİT'lerin çok küçük sermaye paylarının satışından ibarettir. Yönetimin de özel kesime devri anlamına gelen ve yüzde 50'den fazla kamuya ait hissenin satışı şeklinde gerçekleştirilen özelleştirme uygulamalarının sayısı 49'dur (Ek Tablo: 13). Bu tür satışlardan elde edilen toplam gelir ise 1.781,2 milyon dolar düzeyinde olup, toplam özelleştirme gelirleri içindeki payı yüzde 39,8 oranındadır. Bu tür özelleştirmelerin bir diğer özelliği ise, özelleştirilen kuruluşların 28'inin başta çimento fabrikaları olmak üzere ÇİTOSAN'ın bağlı ortaklıkları olmalarıdır (Ek Tablo: 14). Çimento fabrikalarının özelleştirilmesinden elde edilen gelirler, yüzde 50'den fazla kamu payının devri suretiyle elde edilen özelleştirme gelirlerinin yüzde 61,5'ini oluşturmaktadır. Ayrıca, bu kuruluşlarda kamuya ait hisselerin tamamı satılmıştır. Bu anlamda sözkonusu satışlar gerçek bir özelleştirme niteliği taşımaktadır.

Özelleştirme gelirlerinin yüzde 46'sı kamuya ait iştirak paylarının satışından, yüzde 20,9'u KİT statüsündeki kuruluşların satışından, yüzde 32,6'sı ise bağlı ortaklıklardaki kamu paylarının satışından elde edilmiştir.
 
 

Özelleştirme gelirlerinin büyüklüğü açısından bakıldığında ise toplam özelleştirme gelirlerinini yüzde 50'sinin 12 kuruluştaki özelleştirme işlemlerinden sağlanmış olduğu görülmektedir. 100 milyon doların üzerinde özelleştirme geliri sağlanan kuruluş sayısı ise 11'dir (Ek Tablo: 15).
 
 

Türkiye'deki özelleştirme uygulama-larında çimento sektörü önemli bir yer tutmaktadır. Türkiye Çimento ve Toprak Sanayi A.Ş. (ÇİTOSAN)'nin 28 bağlı ortaklığı (Adana Kağıt Torba Sanayi A.Ş., Filyos Ateş Tuğlası, Bozüyük Seramik A.Ş. ve Konya Krom Manyezit Tuğla A.Ş. dahil) ve 5 iştirakteki hisseleri özelleştirilmiştir. Çimento fabrikalarının özelleştirilmesinden elde edilen gelirler 1.148,1 milyon dolar düzeyinde olup, toplam özelleştirme geliri içindeki payı yüzde 25,7 oranındadır.

Çimento sektöründe özelleştirmenin yoğun olarak gerçekleştirilmesinin nedeni, bu sektörde büyük ölçüde özel kesimin belirleyici olmasından kaynaklanmaktadır. Ayrıca, ÇİTOSAN'ın örgütlenme yapısı dolayısıyla (anonim şirket statüsünde kurulmuş olan) fabrikalarının ayrı ayrı özelleştirmeye elverişli olması, sektördeki özelleştirme uygulamalarını kolaylaştırmıştır. Diğer taraftan, genellikle karlı ve kuruluş yeri açısından avantajlı durumdaki çimento fabrikalarının özelleştirme kapsamına alınmış olması da özel yatırımcılar açısından cazip bulunmuştur. İlaveten çimento fabrikalarının satış değerleri özel yatırımcıların sermaye birikimi açısından ula?ılabilir büyüklükte olmuştur.

Nitekim, sermayesinin tamamına yakın kısmı ÇİTOSAN'a ait bağlı ortaklıkların kamuya ait hisseleri, blok satış ve/veya halka arzı içeren blok satış yoluyla özelleştirilmiştir. İştirak statüsündeki çimento fabrikalarının kamuya ait hisseleri ise halka ve borsaya arz edilerek satılmıştır.

Kümülatif olarak toplam özelleştirme hesabı dengesi 1986-1997 dönemi itibariyle 958,5 milyon dolar fazla vermektedir (Ek Tablo: 16). Önce Kamu Ortaklığı Fonu ve daha sonra Özelleştirme Fonu hesabında toplanan bu tutarlar özelleştirme kapsamındaki kuruluşlara borç finansmanı sağlanmasında ve diğer özelleştirme fonu kullanım alanlarında kullanılmıştır.

Özelleştirme uygulamalarının kronolojik bir özeti Ek Tablo: 17'de sunulmaktadır.