V. SINAİLEŞME

2. İMALAT SANAYİİ

a) Mevcut Durum

1113. Dünya imalat sanayii üretiminde 1990-1998 yılları arasında yıllık ortalama yüzde 3,3 büyüme gözlenirken; Türkiye'nin de dahil olduğu orta-üst gelir grubundaki ülkelerde yüzde 4,4, Türkiye'de ise yüzde 5,9 büyüme gerçekleşmiştir. Diğer taraftan, dünya imalat sanayii katma değeri 1980 yılında dünya hasılasının yüzde 25'ini oluştururken, 1998 yılında yüzde 21'e gerilemiştir.

1114. Türkiye'de imalat sanayiinin cari fiyatlarla GSYİH içindeki payı 1995 yılında yüzde 22,6 iken 1999 yılında yüzde 19,2 olmuş; 1995 yılında yüzde 14,1 olan sivil istihdam içindeki payı ise 1998 yılında yüzde 15,9'a ulaşmasına rağmen 1999 yılında yüzde 14,1'e düşmüştür.

1115. 1994 yılında ülkemizde yaşanan ekonomik krizin ardından imalat sanayii üretiminde gözlenen hızlı artış eğilimi 1998 yılının ikinci çeyreğine kadar devam etmiştir. 1997 yılında Güneydoğu Asya ülkelerinde ve 1998 yılında Rusya'da ortaya çıkan krizler sonucu imalat sanayii üretim artış hızı yavaşlamıştır. 1999 yılında, küresel krizin etkilerinin ve finansman sorunlarının devam etmesinin yanında sanayi kuruluşlarının büyük bölümünün bulunduğu Marmara bölgesindeki depremin neden olduğu hasar imalat sanayiini olumsuz etkilemiştir. Depremin imalat sanayii işyerlerinde bina, makina-teçhizat, mamul ve yarı mamul stok kaybı, işgücü eksilmesi gibi etkileri ortaya çıkarken, üretime ara verilen tesislerden kaynaklanan üretim kaybı ve ihracat azalması şeklinde etkileri de olmuştur. 2000 yılında ise Marmara depreminin ekonomik etkilerinin giderilmeye başlanması ve genelde sağlanan istikrar ortamı nedeniyle üretimin tekrar artış eğilimine girdiği gözlenmektedir.

1116. Bu gelişmeler sonucunda 1996-1997 yıllarında ortalama yüzde 9, 1998 yılında yüzde 0,9 oranında artan imalat sanayii üretimi, 1999 yılında yüzde 4 oranında gerilemiştir. 2000 yılında ise üretimin yüzde 4,9 oranında artacağı tahmin edilmektedir. Sonuç olarak, üretimin VII. Plan döneminde ortalama yılda yüzde 3,8 oranında artması beklenmektedir.

1117. 1995 yılında, imalat sanayii ihracatı, Uluslararası Standart Sanayi Sınıflandırması (ISIC) 2. Revizyonuna göre, cari fiyatlarla 20,3 milyar dolar olmuştur. 1996 yılında, yüzde 7,7 artan ve 21,9 milyar dolar olan imalat sanayii ihracatı, Asya'da yaşanan olumsuz gelişmelere rağmen 1997 yılında da yüzde 13,4 artarak 24,8 milyar dolara ulaşmıştır. Ancak, 1998 yılında ortaya çıkan Rusya krizi ihracatın artış hızında yavaşlamaya yol açmış ve imalat sanayii ihracatı sadece yüzde 2,4 artarak 25,4 milyar dolar olmuştur. Krizin etkilerinin devam ettiği ve dış fiyatların düştüğü 1999 yılında ise, imalat sanayii ihracatı depremin de etkisiyle yüzde 0,8 azalarak 25,2 milyar dolara gerilemiştir.

1118. Gıda, dokuma-giyim ve demir-çelik ürünlerinin ihracatımız içindeki ağırlığı devam etmektedir.

1119. 1996 yılında, ithalattan alınan vergi ve fonların azaltılması, yurtiçi tüketimde yaşanan canlılık ve sabit sermaye yatırımlarında gözlenen hızlı artış nedeniyle tüketim malları ile yatırım malları ithalatı yüksek oranda artmış ve imalat sanayii ürünleri ithalatı cari fiyatlarla yüzde 22,1 oranında bir artışla 36,9 milyar dolar olmuştur. 1997 yılında bu eğilim devam etmiştir. 1998 ve 1999 yıllarında ise özel tüketim harcamalarındaki daralma eğilimi ve yatırımlardaki gerileme sonucunda ithalat azalmış ve 1999 yılında 35,4 milyar dolara düşmüştür.

1120. Artan kamu açıklarının yurtiçi faiz oranları üzerindeki baskısının devam etmesi nedeniyle oluşan yüksek finansman maliyetleri ve özel kesim yatırılabilir fonlarının para piyasalarına yönelmesi, VII. Plan döneminde imalat sanayiindeki yatırımları olumsuz yönde etkilemiştir. Bu çerçevede, özel kesim imalat sanayii yatırımları 1996 yılında artarken, 1997 yılında duraklamış, 1998 ve 1999 yıllarında ise önemli oranda düşmüştür.

1121. VII. Plan döneminde, imalat sanayiini etkileyen en önemli gelişme AT ile 1 Ocak 1996 tarihinde Gümrük Birliğinin gerçekleştirilmesi ve buna paralel olarak Avrupa Kömür Çelik Topluluğu (AKÇT) ile Topluluğun yetki alanına giren ürünleri kapsayan bir serbest ticaret anlaşması imzalanmış olmasıdır. Bu çerçevede, ithalattan alınan vergi ve fonlar azaltılmış, ithalatta gözetim ve korunma önlemlerine, kota uygulamalarına, dahilde ve hariçte işleme rejimine, haksız ticari uygulamalara, tekstil ürünleri ithalatına ilişkin çeşitli düzenlemeler yapılmıştır.

1122. AB'ye tam üyelik sürecinde atılan bu adım sonrasında, ithalatta AB'nin payında artış gözlenmiş ve sanayinin dış rekabete açılmasında büyük mesafe katedilmiştir.

1123. Gümrük Birliğinin yürürlüğe girdiği 1996 yılından itibaren 5 yıllık bir süre içerisinde AB'nin üçüncü ülkelere karşı uygulamakta olduğu tercihli rejimleri üstlenerek, çeşitli ülkelerle sanayi ürünlerini de kapsayan Serbest Ticaret Anlaşmaları imzalanmıştır. Diğer taraftan Gümrük Birliğinin aksamadan işlemesini sağlamak ve tam üyeliğe hazırlık bakımından AB'nin sınai mevzuatına uyum çalışmaları önem arzetmektedir.

1124. Son yıllarda küreselleşme ve hızlanan teknolojik gelişmeye bağlı olarak rekabet kavramı yeni bir boyut kazanmış, ucuz işgücü ve doğal kaynaklara dayalı rekabet anlayışının yerine uluslararası piyasalarda, ihtisaslaşma çerçevesinde dünya piyasalarına açılma ve üretim teknolojisini geliştirme önem kazanmıştır. Bu genel değişime paralel olarak; uygulanmasına devam edilen piyasa ekonomisi politikaları, başta telekomünikasyon olmak üzere fiziki altyapı alanında kaydedilen gelişmeler, coğrafi konumu itibarıyla Avrupa Birliği gibi gelişmiş bir pazar yanında, Ortadoğu, Türk Cumhuriyetleri ve Rusya Pazarlarına yakınlığı, AB ile Gümrük Birliğine geçilmesi ve aday ülke konumu, genç ve eğitilebilir işgücü potansiyeli, giderek büyüyen iç pazarın varlığı ve yan sanayi başta olmak üzere sanayinin yurtdışına entegrasyonundaki gelişmeler Türk sanayiinin rekabet avantajlarını oluşturmaktadır.

1125. Makroekonomik istikrarın sağlanamaması, özellikle kamu tarafından sağlanan girdilerin teminindeki istikrarsızlıklar, pazarlama kanallarının oluşturulmasındaki yetersizlikler, uluslararası standartlarda üretim yapılmasındaki eksiklikler, verimli üretim için gerekli kalifiye işgücü noksanlığı sanayiyi etkileyen başlıca sorunlar olmuştur. Ayrıca, Türkiye'nin teknoloji üretebilme kapasitesindeki eksiklik, tasarım ve markanın rekabet-gücüne katkısı konusuna gereken önemin verilmemesi, uluslararası piyasalarda ihtisaslaşma çerçevesinde firmalar arası işbirliği ve birleşmelerin öneminin kavranamaması rekabetgücünü olumsuz etkilemektedir.

1126. Dünyada bilgi teknolojileri, biyoteknoloji ve ileri malzeme teknolojilerinin sanayi sektörünün hizmetine sunulması yaygınlaşmış, bilgisayar destekli tasarım ve üretim süreçlerinin sanayide kullanılmasıyla esnek üretim sistemleri ağırlık kazanmıştır. Diğer taraftan ülkemizde Ar-Ge faaliyetlerinin yetersizliği, nitelikli insangücü açığı, yüksek finansman gereği, bilgi teknolojileri ve ileri teknolojilerin sanayide uygulanmasında önemli bir engel olmaya devam etmektedir. Bunun sonucunda, yeni teknolojilerin yerine yaygın olarak kullanılan teknolojiler benimsenmekte ve yeni teknolojilerle kazanılabilecek fırsatlar değerlendirilememektedir.

1127. Elektrik ve haberleşme fiyatlarına yansıtılan kesintiler sanayinin üretim maliyetine ilave yük getirmektedir.

1128. Özelleştirme yoluyla kamunun imalat sanayiindeki rolünün azaltılarak rekabetçi piyasa yapısının geliştirilmesine devam edilmiştir. VII. Plan döneminde Et ve Balık Ürünleri A.Ş., ÇİTOSAN ve SÜMERBANK'ın bazı tesisleri ile PETLAS, Sivas Demir-Çelik ve ORÜS özelleştirilmiştir. Dünya ile entegrasyon sürecinde sanayide yapısal sorunların hızla çözülmesi ve KİT'lerin özelleştirilmesine devam edilmesi önem arz etmektedir.

1129. İmalat sanayiinin ithalatta haksız dış rekabete karşı korunması kapsamında, VII. Planda kalitesiz ve standart dışı mal ithalini önlemek üzere bazı ithal ürünlerinde kıymet, tarife, menşe ve standartlar açısından etkin bir denetim yapılmasını sağlamak amacıyla ihtisas gümrüklerinin yeterli hale getirilmesi çalışmaları sürdürülmüştür.

1130. Sanayide; istihdamı artırıcı, bölgeler arası gelişmişlik farklarını giderici özelliklere sahip, katma değeri yüksek, ileri ve uygun teknolojileri kullanan, döviz kazandırıcı faaliyetlere dönük, uluslararası rekabetgücü sağlayan yatırımların desteklenmesine devam edilmiştir. Ancak, sanayinin desteklenmesinde; ayrılan kaynakların yetersizliği ve uygulamada mevzuatın sıklıkla değişmesi, bürokratik işlemlerin fazlalığı ve koordinasyonun eksikliği sorunları önemini korumaktadır.

1131. İhracata yönelik sanayi ürünlerinin yurtdışında tanıtımı ve pazar geliştirilmesi konularında özel kesimin örgütlenmesi özendirilmiştir. İhracatta devlet yardımları eğitim, istihdam, patent, faydalı model belgesi ve endüstriyel tasarım tescili, marka ve imaj yerleştirilmesine yönelik yardımlar ile çeşitlendirilmiştir. EXIMBANK kaynakları artırılarak ihracatın finansman imkanları geliştirilmiştir.

1132. Savunma sanayiinin ülke sanayiine entegrasyonu ve yerli girdi payının artırılması yönündeki çalışmalar sürdürülmektedir. Ancak, savunma sanayii ürünlerinde büyük ölçüde dışa bağımlılık devam etmektedir.

1133. Otomobilden alınan yüksek vergiler sektörün rekabetgücünü ve gelişimini olumsuz etkilemektedir.

b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar

1134. İmalat sanayiinin dışa dönük bir yapı içinde rekabetgücünün artırılması amaçlanmaktadır.

1135. Sanayi; yerel kaynakları harekete geçiren, çevre normlarına uygun üretim yapan, tüketici sağlığını ve tercihlerini gözeten, yüksek nitelikli işgücü kullanan, çağdaş işletmecilik anlayışını uygulayan, Ar-Ge'ye önem veren, teknoloji üreten, özgün tasarım ve marka yaratarak uluslararası pazarlarda yerini alan bir yapıya kavuşturulacaktır.

1136. VIII. Plan döneminde, AB'ye tam üyelik hedefi doğrultusunda, sınai mevzuat uyumu tamamlanacak, sermaye, teknoloji ve ticari işbirliği imkanları geliştirilecektir.

1137. Bilgi ve teknoloji yoğun nitelik taşıyan savunma ve havacılık, makina imalat, kimya, elektronik sanayiilerinin ve yazılım sektörünün geliştirilmesi, sanayide ileri tek-noloji kullanımının yaygınlaştırılması; gelenek-sel sanayilerin rekabetgücünün artırılması hedeflenecektir.

1138. Sanayinin teknoloji kapasitesinin geliştirilmesi amacıyla, bir entegrasyon içinde, üniversite-sanayi işbirliğinin yaygınlaştırılması, teknoloji destek ve geliştirme merkezleri, yeni teknoparklar ve teknoloji enstitülerinin kurulmalarının desteklenmesi ve Ar-Ge desteklerinin artırılması sağlanacaktır.

1139. Devlet, uluslararası kurallar çerçevesinde sanayiyi destekleyici, piyasaları düzenleyici ve denetleyici rolünü güçlendirecek, bazı stratejik konular dışında sanayiden çekilmeyi sürdürecektir.

1140. İmalat sanayiinde, bilgi ve iletişim teknolojileri başta olmak üzere Ar-Ge, yeni ürün ve teknoloji geliştirme, çevre koruma, küçük ve orta boy işletmelerin gelişmesi, istihdam yaratma ve bölgelerarası gelişmişlik farklarının azaltılmasına yönelik yatırımların desteklenmesine devam edilecektir.

1141. Sanayide rekabetgücünün artırılması ve ürünlerimizin AB pazarında serbest dolaşımını sağlamak üzere, Türk Akreditasyon Kurumu kısa zamanda çalışır hale getirilecek ve ulusal kalite altyapısı tamamlanacaktır.

1142. İşletmelerin yönetim ve finansman yapılarının iyileştirilmesine, üretimde yeni teknolojilerin, bilgi teknolojilerinin, esnek üretim ve tedarik planlaması sistemlerinin kullanımının yaygınlaştırılmasına, ulusal ve uluslararası düzeyde firmalararası işbirliğine önem verilecektir.

1143. Sanayinin ihtiyacı olan hammadde ve girdilerin ekonomik ve güvenli biçimde temin edilmesine önem verilecektir.

1144. Kamu alımlarında, uluslararası taahhütlerimize uygun rekabet ortamının sağlanmasına ve yerli sanayinin geliştirilmesine önem verilecektir.

1145. Savunma sanayiinde; ihtiyaçları güvenli ve istikrarlı bir biçimde karşılamak üzere rekabete açık, ihracat potansiyeline sahip, teknoloji üretebilen ve ülke sanayine entegre bir yapıda yurtiçi üretimin geliştirilmesi ve bunun için gerekli teknoloji tabanının oluşturulması öngörülmektedir.

1146. Tarımsal girdi kullanan sanayilerde, özel sektör öncülüğünde tarım-sanayi işbirliği ve bütünleşmesinin geliştirilmesi, yüksek katma değerli mamul üretiminin artırılması ve rekabetçi bir yapının oluşturulması amaçlanmaktadır.

1147. Gıda güvenilirliğinin sağlanması amacıyla kamunun denetim altyapısı ve hiz-metlerinin iyileştirilmesi sağlanacaktır. Yine aynı amaca dönük olarak, AB mevzuatı ve DTÖ'nün öngördüğü hükümlerle uyumlu, hammadde temin aşamasından pazarlama aşamasına kadar kalite ve hijyen sistemlerinin sanayi tarafından yaygın biçimde uygulanması esas olacaktır.

1148. Tekstil sektöründe; 2005 yılında dünya dokuma ve giyim ticaretinin serbestleşmesiyle daha da artacak olan rekabet ortamında, rekabet edebilirliğin korunması, varolan atıl kapasitenin kullanılması ve pazar çeşitlendirmesi yoluyla dünya pazarlarından daha çok pay alınması amacıyla, tasarıma, koleksiyon tipi üretime, tanıtım ve pazarlama faaliyetlerine ağırlık verilecektir. Kısa dönemde marka yaratılmasının güçlüğü göz önüne alınarak, ilk etapta kaliteli Türk Malı imajı yaratılması önem arzetmektedir.

1149. AB'ye uyum amacıyla, ilaç sanayii ağırlıklı olmak üzere yönlendirici ve denetleyici bağımsız bir idari yapılanma gerçekleştirilecektir.

1150. AB normlarına uygun benzin ve motorin üretimi için gerekli olan yatırımlara VIII. Plan döneminde devam edilecektir.

1151. Petrol ürünleri ihtiyacının güvenli bir şekilde karşılanması amacıyla yurtiçinde yeni bir rafineri tesisi yapılması özendirilecektir.

1152. Demir-çelik uzun ürünlerindeki arz fazlası dikkate alınarak, çelik kapasitesinin artışına yönelik yatırımlar yassı ve vasıflı çelik ürünlerine yönlendirilecektir.

1153. Yüksek katma değer sağlayacak öncelikli alanlarda yeni ürün geliştirmeye yönelik destekler artırılarak elektronik sanayiinin ve yazılım sektörünün küresel pazardan daha fazla pay alması sağlanacaktır.

1154. Otomotiv sanayiinde, ekonomik ölçekte üretimin yapıldığı, yeni teknolojilerin uygulandığı, ihracata dayalı ve sürdürülebilir rekabet gücünün sağlandığı bir yapının oluşturulması önem arz etmektedir.

1155. Halen kamu tesislerinin faaliyette bulunduğu demiryolu taşıtları sanayiine özel kesimin katılımını sağlayacak çalışmalar yapılacak, teknolojik gelişmeleri izleyen, uyarlayan ve tasarım yapabilen, kent içi raylı sistem araçları dahil iç talebi karşılayabilen ve ihracata dönük olan bir yapı oluşturulacaktır.

1156. Gemi inşa sanayiinde, Türkiye'nin hızla gençleştirilmesi ve yenilenmesi gereken deniz ticaret filosunun yaratacağı iç talep ile uluslararası gemi inşa piyasasından pay almak üzere koster inşaasına önem verilecektir.

c) Hukuki ve Kurumsal Düzenlemeler

1157. Kamu alımlarının tek bir mevzuat çerçevesinde yapılmasını sağlamak üzere 2886 sayılı yasa yeniden düzenlenecektir.

1158. Ülkemizde AB'ye paralel bir standardizasyon sistemini oluşturmak üzere, ürünlere ilişkin teknik mevzuatın hazırlanması ve uygulanması hakkındaki kanun ve diğer mevzuat çıkarılacaktır.

1159. Ana ve yan sanayide karşılıklı fayda ve güven unsurunu tesis eden, aralarındaki ilişkilerin uzun dönemli ve işbirliğine dayalı olmasını sağlayan, ana ve yan sanayiini bir bütün olarak daha rekabetçi kılmayı amaçlayan mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.

1160. 560 sayılı Gıdaların Üretimi, Tüketimi ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmünde Kararnamenin yasalaşması sağlanacaktır. Bu safhada, etkin denetimin sağlanmasına dönük olarak sorumlu bakanlıklararası koordinasyonun ve işbirliğinin geliştirilmesine yönelik düzenlemeler yapılacaktır.

1161. Gıda kontrolünde kamu ile birlikte özel kesimin de görev üstlenebilmesi amacıyla Özel Gıda Kontrol Laboratuvarlarının kuruluşu ve işleyişiyle ilgili yönetmelik çıkarılacaktır.

1162. Türk Gıda Kodeksine dayanılarak ürün bazında hazırlanması gereken tebliğlerin tamamlanarak yürürlüğe konulması sağlanacaktır.

1163. Tütün destekleme alımlarına yönelik politikaların daha iyi uygulanması ve kurumsal ve finansal yapının iyileştirilmesi amacıyla, TEKEL'in tütün destekleme ve yaprak tütün işleme faaliyetleri ile diğer üretim faaliyetlerinin ayrılması yönünde gerekli hukuki ve kurumsal düzenlemeler yapılacaktır.

1164. Halen değişik kurumlarca yürütülmekte olan beşeri ve veteriner ilaçlar, bitkisel ilaçlar, kan ürünleri, aşılar, kozmetikler, parenteral beslenme ürünleri ve medikaller ile ilgili izin, kontrol ve denetim çalışmalarını yürütmek üzere Türk İlaç Kurumunun kurulmasına yönelik düzenleme yapılacaktır.

1165. LPG'nin otogaz olarak kullanımının kontrol altına alınması amacıyla gerekli düzenlemeler yapılacaktır.