IV. SOSYAL REFAHIN ARTIRILMASI

4. SOSYAL SİGORTA SİSTEMLERİ

a) Mevcut Durum

982. 1999 yılında sosyal sigorta programları tarafından kapsanan nüfusun oranı yüzde 91,0 ve sağlık hizmetleri bakımından sosyal sigorta kapsamındaki nüfus oranı, yüzde 86,4'dür. Toplam sivil istihdamın yaklaşık yarısı aktif sigortalı olarak sosyal sigorta programları kapsamında bulunmaktadır.

983. Ülkemizde aktif sigortalılar ile pasif sigortalılar arasındaki denge olumsuz yönde gelişmesini sürdürmüş ve 1995-1999 döneminde sosyal sigorta sistemine prim ödeyen aktif sigortalı sayısı yüzde 19, pasif sigortalı sayısı yüzde 33,6 oranında artmıştır. 1999 yılında ortalama 2,16 aktif sigortalıya bir pasif sigortalı düşmektedir. Pasif sigortalı başına düşen aktif sigortalı sayısı Emekli Sandığında 1,69, Bağ-Kur'da 2,60 ve Sosyal Sigortalar Kurumu'nda (SSK) 2,21 olarak gerçekleşmiştir. İsteğe bağlı sigortalılar hariç tutulduğunda SSK'da pasif sigortalı başına düşen aktif sigortalı sayısı 1,92'dir.

984. 1999 yılında prim tahsilat oranı SSK'da yüzde 84,5, Bağ-Kur'da ise, yüzde 56,0 olarak gerçekleşmiştir. SSK'da aktif sigortalıların yaklaşık yüzde 35'i için prime esas kazancın alt sınırından prim ödenmektedir. Prime esas kazancın üst sınırı üzerinden çalıştığı beyan edilen işçilerin tüm sigortalılar içindeki payı ise, yaklaşık yüzde 15'tir.

985. 1995-1999 döneminde ortalama emekli aylıkları reel olarak, Emekli Sandığında yüzde 28,4, SSK'da yüzde 29,5 ve Bağ-Kur'da yüzde 91,0 artmıştır.

986. Aktüeryal dengeleri bozulan sosyal sigorta kuruluşlarına 1999 yılında Bütçeden yapılan transferler, Emekli Sandığında, faturalı ödemeler ve ek karşılıklar hariç, 504 trilyon lira, SSK'da 1.105 trilyon lira ve Bağ-Kur'da ise 610 trilyon lira olmak üzere, toplam 2.219 trilyon liraya ulaşmıştır. Yapılan toplam transferlerin GSMH'ya oranı yüzde 2,8 olarak gerçekleşmiştir.

987. Sosyal sigorta sistemini aktüeryal dengeleri dikkate alarak sürdürülebilir bir yapıya kavuşturmak ve mevcut sorunları çözümlemek amacıyla, 1999 yılı Eylül ayında 4447 sayılı Yasa yürürlüğe girmiştir. Yasa ile, belirli bir geçiş süresi çerçevesinde, halihazırda sisteme dahil olanlar için emeklilik yaşı, kadınlarda 52'ye, erkeklerde 56'ya, sisteme yeni girenler için ise, kadınlarda 58'e, erkeklerde 60'a yükseltilmiştir. Emekliliğe hak kazanabilmek için gerekli asgari prim ödeme süresi artırılmış, ortalama emekli aylığı bağlama oranı aşağı çekilmiş, emekli aylığının hesaplanmasındaki referans dönemi tüm çalışma hayatı olarak belirlenmiş, SSK ve Bağ-Kur'da emekli maaşı artışları TÜFE'ye bağlanmış ve prime esas kazancın tavanı yükseltilmiştir.

 

TABLO: 22- Sosyal Sigorta Programlarının Kapsadığı Nüfus
	(Bin Kişi)
KURULUŞLAR	1995	1999
I. EMEKLİ SANDIĞI TOPLAMI	7.185	8.434
1. Aktif Sigortalılar	1.880	2.118
2. Aylık Alanlar	952	1.257
3. Bağımlılar (1)	4.352	5.059
4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2)	1,97	1,69
5. Bağımlılık Oranı (3+2)/(1)	2,82	2,98
II. SOSYAL SİGORTALAR KURUMU TOPLAMI	28.726	36.367
1. Aktif Sigortalılar	4.411	5.858
2. İsteğe Bağlı Aktif Sigortalılar (2)	981	901
3. Tarımdaki Aktif Sigortalılar	253	194
4. Aylık Alanlar	2.338	3.149
5. Bağımlılar (1)	20.743	26.266
6. Aktif Sig./Pasif Sig. (1+2+3)/(4)	2,41	2,21
7. Bağımlılık Oranı (5+4)/(3+2+1)	4,09	4,23
III. BAĞ-KUR TOPLAMI	11.833	13.876
1. Aktif Sigortalılar	1.791	1.940
2. İsteğe Bağlı Aktif Sigortalılar	82	264
3. Tarımdaki Aktif Sigortalılar	796	861
4. Aylık Alanlar	881	1.180
5. Bağımlılar (1)	8.283	9.632
6. Aktif Sig./Pasif Sig. (1+2+3)/(4)	3,03	2,60
7. Bağımlılık Oranı (5+4)/(3+2+1)	3,43	3,53
IV. ÖZEL SANDIKLAR TOPLAMI	291	333
1. Aktif Sigortalılar	71	79
2. Aylık Alanlar	52	59
3. Bağımlılar (1)	168	195
4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2)	1,36	1,35
5. Bağımlılık Oranı (3+2)/(1)	3,11	3,22
V. GENEL TOPLAM	48.035	59.010
1. Aktif Sigortalılar	8.153	9.994
2. İsteğe Bağlı Aktif Sigortalılar	1.063	1.166
3. Tarımdaki Aktif Sigortalılar	1.049	1.055
4. Aylık Alanlar	4.223	5.644
5. Bağımlılar (1)	33.546	41.152
6. Aktif Sig./Pasif Sig. (1+2+3)/(4)	2,43	2,16
7. Bağımlılık Oranı (5+4)/(3+2+1)	3,68	3,83
VI. SAĞLIK HİZMETLERİ BAKIMINDAN SOSYAL SİGORTALAR KAPSAMI (3)	41.668	56.017
VII. GENEL NÜFUS TOPLAMI (4)	61.075	64.851
VIII.SİGORTALI NÜFUS ORANI (Yüzde)	78,8	91,0
IX.SAĞLIK SİGORTASI KAPSAMINDAKİ NÜFUS ORANI (Yüzde)	68,3	86,4
Kaynak: Emekli Sandığı, SSK, Bağ-Kur, DPT. (1) Tahmin. (2) Topluluk sigortası ve isteğe bağlı sigortalıların bağımlıları sigorta kapsamında değerlendirilmiştir. (3) 1479 ve 2926 sayılı Kanunlara tabi aktif ve pasif sigortalılar ile bunların bağımlıları sağlık sigortası kapsamında  değerlendirilmiştir. (4) 1997 yılında yapılan nüfus tespiti sonuçlarına dayalı geçici nüfus tahminleridir.

989. 4447 sayılı Yasa ile önemli düzenlemeler getirilmiş olmakla birlikte, sosyal sigorta kuruluşlarının çağdaş sigortacılık ilkelerine göre yeniden yapılandırılması süreci tamamlanamamıştır. Sosyal sigorta kuruluşları arasında sigorta programları açısından önemli farklılıklar devam etmektedir.

990. Bazı kamu kurumları ve özel şirketler tarafından kurulan munzam sosyal güvenlik sandıklarında; hukuki altyapı, istatistiki bilgi eksikliği, denetim yetersizliği ve vergi konularındaki sorunlar giderilememiştir.

b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar

991. Sosyal sigorta risklerini asgari düzeyde karşılayan kamu sigorta programlarının bütün nüfusu kapsayacak şekilde genişletilmesi temel amaçtır.

992. Sosyal sigorta sistemi kapsamındaki aktif sigortalı nüfus artırılacak ve kayıtdışı istihdam önlenecektir. Bu çerçevede istihdam kapsamındaki aktif sigortalı nüfusun sivil istihdama oranı yüzde 65'e ulaşacaktır.

993. Sosyal sigorta kuruluşlarının idari ve mali etkinliği artırılacak, norm ve standart birliğini sağlamak için temel esaslar belirlenecek, gelirleri artırıcı ve giderleri azaltıcı düzenlemeler yapılacaktır.

994. Sosyal sigorta kuruluşlarının yasalarla belirlenmiş olan fon yönetim alanları ve esasları, güncel portföy yönetimi şartlarına göre yeniden düzenlenecektir.

995. Sigorta hizmetleri, nimet-külfet dengesi içinde kurumların aktüeryal yapılarını bozmadan kendi finansman kaynaklarından karşılanacak ve prim karşılığı olmayan ek yükümlülükler getirilmeyecektir.

996. Ödenmeyen primler ile gecikme zammı affına ve sigortasız hizmetlerin borçlanma yoluyla sigortalanmasına imkan verilmeyecektir.

997. Uzun vadeli sigorta programları ile kısa vadeli sigorta programları ve sağlık sigortası programı ile sağlık hizmeti sunumu birbirinden ayrılacaktır.

998. Emekli Sandığı sigortacılık ilkelerine göre yeniden yapılandırılacak ve sigortacılık faaliyetleri dışındaki görevleri ilgili kurumlara devredilecektir.

999. Ekonomik ve teknolojik gelişmelere uygun olarak fiili ve itibari hizmet süreleri yeniden düzenlenecektir.

1000. İşsizlik sigortası programı etkin bir şekilde uygulanacak ve oluşacak fonlar fon yönetimi ilkeleri çerçevesinde değerlendirilecektir.

1001. Sosyal sigorta kuruluşlarının tek-nolojik ve işgücü nitelikleri iyileştirilecektir. Sigortalıların hak ve yükümlülüklerinin takibinde bütün sosyal sigorta kuruluşları için akıllı kart uygulamasına geçilecektir.

1002. Sosyal Sigortalar Kanununun geçici 20. Maddesine göre kurulan ve sosyal güvenlik hakları sağlayan vakıf statüsündeki kurum ve kuruluşların sigortacılık esasları çerçevesinde çalışmasını sağlamak amacıyla, etkin denetim uygulanacaktır.

1003. Bireysel emeklilik sigorta programları, uzun vadeli sosyal güvenlik politikası kapsamında, gönüllülük esasına dayanan, devletin denetiminde, özerk, mali sektör içinde örgütlenen, teşvik sistemleri ile donatılan, kayıt dışı çalışmayı önleyici, zorunlu sigorta sistemini destekleyen ve tamamlayan bir fonksiyona sahip olacak şekilde uygulamaya konulacaktır.

1004. Özel sağlık ve hayat sigortaları mevcut sosyal sigorta sistemine ilave ve isteğe bağlı bir sistem olarak desteklenecektir.

c) Hukuki ve Kurumsal Düzenlemeler

1005. Emekli Sandığı, SSK ve Bağ-Kur'un idari ve mali yapılarının yeniden düzenlenmesi ile norm ve standart birliği sağlanması amacıyla gerekli hukuki ve kurumsal düzenlemeler yapılacaktır.

1006. İşsizlik sigortası programının etkin bir şekilde uygulanması ve oluşacak fonların fon yönetimi ilkeleri çerçevesinde işletilmesine yönelik mevzuat düzenlemeleri yapılacaktır.

1007. Sosyal Sigortalar Kanununun geçici 20. Maddesine tabi sandıklar ile sosyal güvenlik hakkı sağlayan vakıf statüsündeki kurum ve kuruluşların sigortacılık esasları çerçevesinde çalışması ve etkin bir şekilde denetlenmesi için gerekli düzenlemeler yapılacaktır.

1008. Geniş kapsamlı bir sosyal güvenlik politikası çerçevesinde, sosyal sigorta sistemini destekleyecek tamamlayıcı bireysel emeklilik sigorta programlarına ilişkin mevzuat çalışmaları yapılacaktır.