XIII. ÇEVRE

a) Mevcut Durum

        Hızlı kentleşme,  nüfus  artışı ve  sanayileşme süreci  doğal kaynakların  sürdürülebilir kullanımı üzerinde önemli bir baskı unsuru olmaya devam etmektedir.  

         Mevcut çevre yönetim sisteminin gereken etkinlik düzeyine kavuşturulmasında beklenen ilerleme sağlanamamıştır.

         Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Çerçeve Sözleşmesi kapsamında Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Eylem Planı hazırlanmıştır.

           Ülkemizdeki doğal bitki gen kaynağı ile biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilirliği için biyoteknoloji ürünlerinin kullanımı ve dolaşımı konusunda standartların oluşturulmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Özellikle genetik yapısı değiştirilmiş biyoteknolojik ürünlerin çevre ve insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerinin önlenmesi ve ülkemizin yeni geliştirilen ürünlerin denendiği bir pazar olmasının engellenmesi amacıyla yasal, kurumsal ve uygulamaya ilişkin düzenlemelerin yapılması ihtiyacı devam etmektedir.

          İklim  değişikliği ve  arazi kullanım  kararlarına   bağlı olarak  ülkemizin  maruz  kaldığı çölleşme tehdidinin ortadan kaldırılmasına yönelik uygulama ve önlemleri kapsayan Çölleşme ile Mücadele Ulusal Eylem Planının çalışmaları başlatılmıştır.
Ulaştırma, enerji, sanayi ve kentleşme gibi alanlarda fosil yakıtlara olan bağımlılık  atmosferde biriken karbondioksit ve diğer sera gazlarının artmasına yol açmakta, ancak ülkemizin sera gazlarının azaltılması konusundaki sorumluluğu artan nüfusun ihtiyaçları ve ekonomik yapısına bağlı olarak sınırlı kalmaktadır. 

         Sera gazı salınımlarını belli bir miktarda tutmak ya da belirlenen bir yıla kadar istenen oranda azaltmak amacıyla, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ve Kyoto Protokolü oluşturulmuştur.

           Ülkemiz, bu Sözleşme kapsamında hem OECD ve pazar ekonomisine geçiş sürecindeki ülkelerle EK-I listesinde, hem de OECD ülkeleri ile birlikte EK-II listesinde yer almıştır. EK-I ülkelerine özellikle enerji ilişkili karbondioksit ve diğer sera gazlarında önemli oranda indirim yükümlülükleri getirilmekte, EK-II ülkelerinin ise gelişme yolundaki ülkelere mali ve teknolojik yardım yapmaları gerekmektedir.

         Ülkemizin Sözleşmeye taraf olabilmesi amacıyla 6. Taraflar Konferansında Türkiye’nin uygun şartlardan yararlanması kaydıyla, isminin EK-II’den silinerek, EK-I’de yer verilmesi doğrultusundaki önerisi, Kasım 2001’de Marakeş’de yapılan 7. Taraflar Konferansında (COP-7) kabul görmüştür. Sözleşme TBMM Genel Kurulu gündemindedir.

          1992 yılında Rio’da düzenlenen Çevre ve Kalkınma Konferansının 10. yılı nedeniyle 26 Ağustos- 4 Eylül 2002  tarihleri arasında Johannesburg’da Dünya Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesi yapılmıştır. Zirvede çevre ve sağlık konularında bütüncül yaklaşımların ve sektörler arası iş birliğinin gereği, ekosistem yönetiminin kalkınma modelleri ve planlara dahil edilmesi ve biyolojik çeşitlilik kaybının durdurulması için zamana bağlı hedeflerin belirlenmesi, temiz su temini ve son kullanıcının finansal kaynaklarını gözeten uygun fiyatlandırma, enerji politikalarında verimlilik, kapasite oluşturma ve piyasa düzenlemeleri ile yenilenebilir enerji kaynaklarının önemi vurgulanmıştır.  

         Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) sürecinin etkinleştirilmesini ve AB ile uyumunun sağlanmasını temin etmek üzere yeniden düzenlenen ÇED Yönetmeliği 6 Haziran 2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir.  

         Nesli Tehlikede Olan Türlerin Uluslar Arası Ticaretine Dair Sözleşmenin (CITES) etkin olarak uygulanabilmesi amacıyla hazırlanan Yönetmelik 27 Aralık 2001 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Yönetmelik, nesli tehdit altında olan yabani hayvan ve bitki türlerinin sürdürülebilir kullanımını sağlamayı ve uluslar arası ticaretinin kontrol altına alınmasına ilişkin usul  ve esasları belirlemektedir.

          5 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe giren Çevre Denetimi Yönetmeliği tesislerin kurulması, faaliyete geçmesi ve üretimin her aşamasından atıkların nihai  bertarafına kadar çevrenin korunması için çevre denetiminin usul ve esaslarını düzenlemektedir.

         30 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği ile özellikle su kuşlarının yaşam ortamı olarak uluslar arası öneme sahip alanların korunması ve sürdürülebilir kullanımına ilişkin uygulamalar düzenlenmiştir.

         Çevre veri tabanı oluşturulması amacıyla çevresel veri arzı ve talebine ilişkin envanter çalışmalarının yapılması, ilgili kuruluşlar arasında bilgi akışının ve paylaşımının sağlanması ihtiyacı devam etmektedir.

         4794 sayılı Kanunla Avrupa Çevre Ajansına katılımımız onaylanmıştır. Ajansa üyeliğimiz, çevre yönetimi için gereken veri tabanlarını hazırlamak, raporlama sistemi ve şebeke alt yapısını oluşturarak bilgiye erişimi ve bilginin paylaşımını etkinleştirmek üzere başlatılan çalışmaların AB standartlarına uygun olarak yürütülmesini sağlayacaktır.

         Deniz, su ve hava kirliliği izleme, ölçme, değerlendirme sisteminin alt yapısının geliştirilerek bu konularda başta yerel yönetimler olmak üzere yetki ve sorumluluk paylaşımının açıklığa kavuşturulması ve uygulamaların etkinleştirilmesi yönünde yasal düzlenmelere ihtiyaç duyulmaktadır.

b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar

         İnsan sağlığını,  ekolojik dengeyi, kültürel, tarihi ve estetik değerleri korumak suretiyle ekonomik ve sosyal gelişmeyi sağlamak esastır.

         Çevre ve kalkınma politikaları arasında uyum sağlanması ilkesi doğrultusunda, çevrenin korunması ve çevre sorunlarının çözülmesiyle doğrudan veya dolaylı ilgisi olan kurum ve kuruluşlar arasında gerekli iş birliği sağlanarak etkili ve eş güdüm içinde çalışan bir çevre yönetim sisteminin oluşturulması yönünde çalışmalar sürdürülecektir.

         Çevre konusundaki mevcut kurumsal yapılanmanın ülkenin ihtiyaçları ve öncelikleri de gözetilerek yerel yönetimlere ve uygulayıcı kurumlara ağırlık verecek şekilde yeniden düzenlenmesi çalışmalarına devam edilecektir.

           Çevre ile ilgili mevzuat  bütüncül bir bakışla,   AB müktesebatı da   göz önüne alınarak çelişki ve mükerrerliklerin giderildiği bir yapıya kavuşturulacaktır.
Çevre ile ilgili ölçme, izleme ve değerlendirme çalışmaları geliştirilerek sistematik bir yapıya kavuşturulacaktır. Bu yapı içinde yerel yönetimlerin teknik ve mali kapasitelerinin güçlendirilmesi esas olacaktır.

            Çevreye  ilişkin  olarak   farklı   kurum   ve   kuruluşlar   tarafından toplanan verilerin, uluslararası standartlara uygun, güvenilir ve ilgi gruplarının erişmesine imkan verecek bir alt yapıda desteklenmesine devam edilecektir.

         Doğal kaynakların  sürdürülebilir kullanımı  teşvik edilecek, çevresel risklerin en aza indirilmesi çalışmaları devam edecektir.

          Eko-turizmin ve genetik olarak değiştirilmiş organizmalar ile biyoteknoloji ürünlerinin doğal kaynaklar  üzerinde oluşturabileceği baskıları belirlemeye ve gidermeye yönelik çalışmalar desteklenecektir.

           Üretim ve tüketim kalıplarında çevreye duyarlılığın artırılması, bu amaçla ISO 14001, EMAS (Eco-Management and Audit Scheme)  gibi çevre yönetim sistemi araçlarının kullanımının etkinleştirilmesi, temiz üretim teknolojilerinin yaygınlaştırılması, bu konulardaki eğitim programlarına ağırlık verilerek özel sektör için destekleyici teknik ve finansal araçlardan (temiz üretimin teşviki, gönüllü anlaşmalar, çevre kirliliği sigortası gibi) faydalanılması imkanları araştırılacaktır.

          Özellikle endemik türler  açısından  zengin bir bitki ve hayvan varlığına sahip olan ülkemizde biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilir kullanımı önem arz etmektedir. Bu amaçla türlerin tespiti ve tanımlanması ile dinamik veri tabanlarının oluşturulması çalışmalarına devam edilecektir.

         Biyolojik çeşitliliğin ve  gen kaynaklarının ekonomik bir değer olarak kullanılması yönündeki çalışmalar geliştirilerek desteklenecektir.

c) Hukuki ve Kurumsal Düzenlemeler

               Biyolojik çeşitliliğin korunması, sürdürülebilir kullanımı, genetik yapısının değiştirilmesi, türlerin toplanması ve uluslar arası dolaşımı ile ilgili mevzuatımız geliştirilecektir.