V. SINAİLEŞME
1. MADENCİLİK
a) Mevcut Durum
2003 yılı verilerine göre, madencilik sektörü GSYİH içinde yüzde
1,1, ihracatta yüzde 1 paya sahip olup, yatırımlardaki payının ise
yüzde 1,8 olduğu tahmin edilmektedir.
Madencilik sektörü üretimi 2002 yılında yüzde 8,3, 2003 yılında ise
yüzde 3,4 azalmıştır. Aylık verilere göre 2004 yılı ilk yedi aylık
döneminde ise üretim yüzde 1,2 düşmüştür. Sektörde devam eden küçülme
kömür, ham petrol gibi enerji hammaddelerinin üretiminin önemli ölçüde
düşmesinden kaynaklanmaktadır.
Sektörün en önemli kalemi olan linyitin üretimi, 2002 yılında tüvenan
bazda bir önceki yıla göre yüzde 14,3 azalarak 49,6 milyon ton, 2003
yılında yüzde 10,3 azalarak 44,5 milyon ton, 2004 yılının ilk yedi
ayında ise yüzde 15,5 azalarak 18,9 milyon ton olarak gerçekleşmiştir.
Enerji arz fazlası nedeniyle termik santrallerin kapasite kullanım
oranı düşmekte, buna bağlı olarak kömür talebi azalmaktadır. Linyit
ile çalışan santrallerden sağlanan elektrik enerjisi üretiminin brüt
elektrik enerjisi üretimi içindeki payı 2002 yılında yüzde 21,7, 2003
yılında yüzde 16,8, 2004 yılının ilk üç ayında ise yüzde 11,3 olmuştur.
Son yıllarda, büyük ölçekli petrol sahalarının keşfedilememesi ve
mevcut petrol sahalarının da eski olması nedeniyle ham petrol üretimimiz
sürekli düşmektedir. Ham petrol üretimi; 2002 yılında yüzde 4 oranında
azalarak 2.441 bin ton olmuş, 2003 yılında yüzde 2,7 oranında azalarak
2.375 bin ton olarak gerçekleşmiş ve iç talebin ancak yüzde 8,9'unu
karşılamıştır. 2004 yılı ham petrol üretiminin ise yaklaşık 2.350
bin ton olarak gerçekleşmesi beklenmektedir. Arama çalışmalarından
olumlu sonuçlar alınamaması halinde önümüzdeki yıllarda ham petrol
üretiminin giderek azalması beklenmektedir.
2002 yılında yüzde 21 oranında artarak 378 milyon m³ olan doğalgaz
üretimi 2003 yılında yüzde 48 oranında artarak 561 milyon m³ olmuş
ve doğal gaz talebinin yüzde 2,6'sını karşılamıştır. 2004 yılının
ilk sekiz ayında 660 milyon m3 olarak gerçekleşen üretimin yıl sonuna
kadar 911 milyon m3'e ulaşması beklenmektedir. Ayrıca, doğal gazda
arz garantisini sağlayarak mevsimsel tüketim farklılıklarından etkilenmeyi
minimize etmeyi amaçlayan ve 2005 yılında tamamlanması programlanan
Silivri Doğal Gaz Depolama Projesi kapsamında, denizdeki Kuzey Marmara
sahasında her yıl 1,3 milyar m³, karadaki Değirmenköy sahasında ise
0,3 milyar m³ toplamda ise 1,6 milyar m³ doğal gaz depolanabilecektir.
Madencilik ihracatı 2003 yılında yüzde 34 oranında artarak 467 milyon
ABD doları olmuştur. 2003 yılında madencilik ihracatı içinde değer
olarak yaklaşık yüzde 23 oranında payla birinci sırada gelen mermer
ihracatı 108 milyon ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Eti Maden İşletmeleri'nin
verilerine göre 2003 yılında ham bor ihracatı miktar bazında aynı
seviyede kalmakla birlikte değer bazında yüzde 16 oranında azalarak
toplam madencilik ihracatı içinde yüzde 15 oranında payla 68 milyon
ABD doları olarak gerçekleşmiştir. Aynı verilere göre 2004 yılı ham
bor ihracatının miktar ve değer bazında artarak 76 milyon ABD dolarına
çıkması, 2005 yılında ise miktar ve değer bazında azalarak 64 milyon
ABD doları olması beklenmektedir.
Sektör ithalatı 2003 yılında yüzde 25 oranında artarak 9 milyar ABD
doları olmuştur. 2004 yılının ilk yedi ayında ise bir önceki yıl aynı
döneme göre yüzde 20 artarak 5,9 milyar ABD doları olmuştur.
Ham petrol ithalatı, 2003 yılında 176 milyon varil ile 4,8 milyar
ABD doları olarak gerçekleşmiştir. 2004 yılının ilk sekiz ayında ise
bir önceki yıl aynı döneme göre yüzde 2 oranında artarak 120 milyon
varil ile 3,9 milyar ABD doları olmuştur.
Dünya ham petrol fiyatı Brent bazında ortalama 2001 yılında 24,5 ABD
doları/varil, 2002 yılında 24,99 ABD doları/varil 2003 yılında 28,38
ABD doları/varil olmuştur. 2004 yılının ilk dokuz aylık ortalama ham
petrol fiyatı ise 36,25 ABD doları/varil'dir. Türkiye ortalama ham
petrol ithalat fiyatı ise 2003 yılında 27,12 ABD doları/varil, 2004
yılının ilk sekiz ayında 32,57 ABD doları/varil olmuştur.
Doğal gaz ithalatı 2003 yılında 20,7 milyar m3, 2004 yılının ilk dokuz
ayında 15,5 milyar m3 olmuştur. İthalatın, imzalanan uluslar arası
doğal gaz alım anlaşmaları nedeniyle artarak seyretmesi ve 2004 yılında
toplam doğal gaz ithalatının 21,6 milyar m³'e, ulaşması beklenmektedir.
2004 yılının ilk üç çeyreğinde sektörde faaliyet gösteren kurumların
özelleştirme çalışmalarının önemli ölçüde hızlandırıldığı görülmektedir.
Buna göre; Eti Bakır - Karadeniz Bakır İşletmesi (Samsun İşletmesi)
ile DİV-HAN 2004 yılı 2. çeyreğinde, Eti Krom, Eti Gümüş ve Eti Holdingin
Çayeli Bakır İşletmelerindeki hisseleri 2004 yılı 3. çeyreğinde özelleştirilmiştir.
Eti Elektrometalurjinin 2004 yılı 3. çeyreğinde ihalesi sonuçlandırılmış
olup, sözleşme işlemleri devam etmektedir.
5177 sayılı Maden Kanununda ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına
İlişkin Kanun 5 Haziran 2004 tarih ve 25483 sayılı Resmi Gazetede
yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Türkiye'de Yatırım Ortamının İyileştirilmesi
Reform Programı kapsamında Sektörel Lisanslar Teknik Komitesi çalışmalarında
önerilen düzenlemelere Kanunda büyük oranda yer verilmiştir.
Bu Kanunla; madencilik sektöründe mevzuat birliğinin sağlanmasına
yönelik olarak, Taşocakları Nizamnamesine tabi olan madenlerin tamamı
ve Havza-i Fahmiye Kanunu kapsamındaki madenler Maden Kanunu kapsamına
alınmış, Kanunun yayımlanmasından sonra bulunacak bor sahalarının
aranması ve işletilmesinin devlet eliyle işletilecek madenleri belirleyen
2840 sayılı Kanun hükümlerine tabi olacağı hükme bağlanmış, bürokratik
işlemlerin azaltılması amacıyla ön işletme ruhsat dönemi kaldırılmış,
ürettiği madeni yurt içinde ve kendi tesisinde işleyip ek katma değer
sağlayanlardan, bu tesislerde üretimde değerlendirilen maden miktarı
için devlet hakkının yüzde 50'sinin alınmayacağı hükmü getirilmiş,
sektöre ilave teşvik verilmesi imkanı sağlanmıştır.
Ayrıca, bu Kanunla diğer mevzuatın sektöre getirdiği kısıtlamaların
kaldırılmasına yönelik düzenlemeler yapılmıştır.
Dış Ticaret Müsteşarlığınca, Dahilde İşleme Rejimi Kararının bazı
hükümlerinin değiştirilmesi için hazırlanan Dahilde İşleme Rejimi
Karar Taslağına işlenmiş mermer ihracatını artırmak amacıyla yeni
hükümler eklenmiştir.
Madencilik sektörünün en önemli sorunları; yatırım izni ve ruhsat
alma sürecinin uzun ve bürokrasi yoğun olması, sektöre yeterli yatırımın
yapılmaması, önemli potansiyele sahip bor gibi madenlerde uluslar
arası pazardan cevher rezervi ve kalitesine paralel pay alınamaması,
bor, mermer ve krom gibi cevherlerin çoğunlukla ham olarak ihraç edilmesidir.
b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar
Yer altı kaynaklarının yüksek katma değer sağlayacak şekilde ekonomiye
kazandırılması, sanayinin ve enerji sektörünün ham madde ihtiyacının
güvenli ve ekonomik olarak karşılanması madencilik sektöründe temel
amaçtır. Bu kapsamda, öncelik imalat sanayiine girdi sağlayan, rezervi
tükenmekte olan cevherlerde ve enerji ham maddelerinde olmak üzere,
arama faaliyetlerine devam edilecek, özellikle enerji üretiminde,
ekonomik olarak işletilebilir yurt içi kaynakların kullanım miktarının
artırılmasına özen gösterilecektir.
Ham madde ihracatının azaltılarak, işlenmiş ürün ihracatının artırılmasına
çalışılacaktır.
Sektörde faaliyet gösteren kamu kurumlarının sektörel ve bölgesel
rolleri de dikkate alınarak özelleştirme stratejileri belirlenecektir.
2005 yılı yatırımlarının dağılımında ülkemiz ham petrol üretiminin
giderek azalması dikkate alınarak petrol aramalarına ağırlık verilmesi
öngörülmüş olup, bu kapsamda TPAO tarafından 1 adet sondaj kulesi
alınması, 148,83 Ekip/Ay jeolojik-jeofizik etüt yapılması ve 57 kuyuda
122.506 metre sondaj yapılması beklenmektedir.
Doğalgaz aramalarında Batı Karadeniz sahalarında olumlu sonuçlar elde
edilmiş olup, bu sahalardaki çalışmalara devam edilecektir.
c) Hukuki ve Kurumsal Düzenlemeler
Sektörde mevzuat birliğinin sağlanması ve ülke madenciliğinin canlandırılması
amacıyla çıkarılan 5177 sayılı Maden Kanununda ve Bazı Kanunlarda
Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanunun uygulama yönetmelikleri çıkarılacaktır.
MTA Genel Müdürlüğünün yeniden yapılandırılması çalışmalarına devam
edilecek, kurum bünyesinde oluşturulan Sondaj Karot Bilgi Bankasına
ilgili kuruluşlardan düzenli bilgi akışının sağlanmasına yönelik yasal
düzenleme çalışmaları sonuçlandırılacaktır.
Jeotermal enerjinin aranması, üretilmesi ve işletilmesi konusundaki
yasal boşluğun giderilmesi ve kaynakların daha etkin bir biçimde değerlendirilebilmesi
amacıyla mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.
Bor işletmelerinin özerkleştirilmesini sağlamak üzere Eti Maden İşletmeleri
Genel Müdürlüğünde gerekli düzenlemeler yapılacaktır.