TÜRKİYE'NİN BÖLGE ÜLKELERİ VE DİĞER ÜLKELERLE EKONOMİK İLİŞKİLERİ

II. TÜRK CUMHURİYETLERİ İLE İLİŞKİLER

a) Mevcut Durum

Türk Cumhuriyetleri ve Toplulukları ile ilişkilerimiz ülkemizin ve bölgenin orta ve uzun vadeli menfaatlerine uygun şekilde 2004 yılında da sürdürülmüştür.

Bakü - Tiflis - Ceyhan Ham Petrol Boru Hattının inşaat faaliyetlerine devam edilmektedir. 1760 km uzunluğundaki boru hattının 2004 yılı sonunda tamamlanması, Mayıs 2005'de Ceyhan'dan petrol ihracına başlanması öngörülmektedir. Toplam yatırım maliyeti tahmini 2.950 milyon ABD doları olan projeye TPAO'nun katkısının 2004 yılı sonu itibarıyla 90 milyon ABD doları olması beklenmektedir. Hattın yıllık kapasitesi 50 milyon ton olacaktır.

TPAO'nun yüzde 9 hissesine sahip olduğu Azerbaycan Şah Deniz Projesi kapsamında, 12 Mart 2001 tarihinde imzalanan Azerbaycan doğal gazının Türkiye'ye sevkine ilişkin anlaşma uyarınca, Türkiye'ye gaz teslimine Ekim 2006 tarihinde başlanacak ve gaz miktarı tedricen artarak 6,6 milyar m3'e kadar çıkacaktır. Bu gaz Türkiye-Gürcistan sınırına, inşa edilecek olan Güney Kafkasya Doğal Gaz Boru Hattı ile ulaştırılacaktır. Projenin, Ekim 2005 tarihinde gaz kabul edebilir hale gelmesi beklenmektedir.

Hazar Geçişli Türkmenistan-Türkiye Doğal Gaz Boru Hattı Projesi ile Türkmenistan doğal gazının, Türkiye üzerinden Avrupa'ya uzatılacak bir boru hattı ile tüketim merkezlerine ulaştırılması planlanmaktadır.

29 Ekim 1998 tarihinde, Türkiye ile Türkmenistan arasında imzalanan Anlaşmaya göre, Türkmenistan'dan sağlanacak 30 milyar m3 Türkmen gazının, 16 milyar m3'ü Türkiye'ye, 14 milyar m3'ü Avrupa'ya sevk edilecektir.

21 Mayıs 1999 tarihinde Aşkabat'ta, BOTAŞ ile Türkmenistan Devlet Başkanı nezdinde Hidrokarbon Kaynaklarının Kullanımı için Yetkilendirilmiş Merci arasında 16 milyar m3/yıl doğal gaz alımı için 30 yıl süreli Doğal Gaz Alım/Satım Anlaşması imzalanmıştır. Söz konusu anlaşmaya göre, Türkmenistan gazı Türkiye-Gürcistan sınırında teslim edilecektir. Bununla birlikte Türkmenistan tarafında boru hattının yapımı ile ilgili somut bir gelişme olmamıştır.

Azerbaycan'ın Güney Hazar Denizi kesiminde yer alan Şah Deniz sahasında üretilecek doğal gazı Türkiye/Gürcistan sınırına getirmeyi amaçlayan Güney Kafkasya Doğal Gaz Boru Hattı (SCP) 690 km uzunluğunda olup, Ekim 2005 tarihinde gaz kabul edebilir hale gelmesi beklenmektedir.

TPAO'nun yüzde 6,75 hissesine sahip olduğu, Azerbaycan'daki Azeri-Çıralı-Güneşli (ACG) projesindeki faaliyetler planlandığı şekilde devam etmektedir. Erken üretim safhasında halen günde ortalama 146.290 varil petrol üretilmektedir. Eylül 2004 sonu itibarıyla TPAO'nun hissesine tekabül eden brüt gelirler, kümülatif olarak 612 milyon ABD dolarına ulaşmıştır.

Hazar Denizinin orta kesiminde yer alan Alov arama projesinde sismik veri toplama işlemi tamamlanmış olup, çalışmalar program çerçevesinde yürütülmektedir.

TPAO'nun yüzde 49 hissesine sahip olduğu Kazakistan'daki Kazaktürkmunay (KTM) Ltd. Şirketi, Eylül 2004 sonu itibarıyla sahadan kümülatif olarak 1.641 bin ton petrol üretimi yapmıştır. KTM sahalarından Ocak-Eyül 2004 döneminde ise 307 bin ton petrol üretimi gerçekleştirilmiştir.

Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri arasında kesintisiz demiryolu bağlantısının sağlanması amacıyla planlanan Türkiye-Gürcistan (Kars-Tiflis) Demiryolu Projesiyle ilgili olarak ön fizibilite etüdü çalışmaları Ulaştırma Bakanlığınca yürütülmektedir.

Türkiye ve Türk Cumhuriyetleri arasındaki sosyo-ekonomik ilişkilerin gelişmesine katkı sağlamak amacıyla geliştirilen, 12 Mart 2001 tarihinden itibaren seferlerine başlamış olan Trans-Asya yolcu treni, projesinin İstanbul-Tahran-İstanbul ayağı gerçekleştirilmiştir. Taşkent-Almatı blok konteyner treni, 22 Haziran 2002 tarihinde düzenli seferlerine başlamıştır.

Ayrıca, söz konusu blok trenin İstanbul'dan Avrupa ülkelerine, Almatı'dan Çin'e kadar uzatılması ile ilgili çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda, Türkiye-Almanya (İstanbul-Köln) arasında işletilen düzenli blok yük treninin gelecekte İstanbul-Almatı blok trenine bağlantısının sağlanması hedeflenmektedir. Haydarpaşa-Türkmenistan arasında bir diğer blok tren seferine de 26 Aralık 2003 tarihinde başlanmıştır.

TABLO: IV. 1 - Türk Cumhuriyetleri ve Toplulukları Öğrencileri (1)

(Kişi)

Ülke	TÖMER	Ön Lisans	Lisans	Y. Lisans	Doktora	Toplam
Azerbaycan	91	8	251	167	123	640
Kazakistan	94	19	349	118	35	615
Kırgız Cum.	105	46	418	153	74	796
Özbekistan	96	20	273	107	65	561
Türkmenistan	30	-	531	74	6	641
Diğer Asya Ülkeleri	170	65	612	156	10	1 013
Balkanlar	186	91	998	134	34	1 443
TOPLAM	772	249	3.342	909	347	5 709

(1) 2004 yılı Ekim ayı itibarıyla

Milli Eğitim Bakanlığının yürüttüğü Büyük Öğrenci Projesi kapsamında Ocak-Eylül 2004 döneminde 5.709 öğrenci ülkemizde öğrenim görmektedir. Söz konusu öğrencilerin toplam giderleri aynı dönemde 10 trilyon TL'ye ulaşmıştır. Milli Eğitim Bakanlığınca, Türk Cumhuriyetlerinden gelen personele yönelik eğitim seminerlerine devam edilmiştir.

Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı (TİKA) tarafından, 2004 yılı Ocak-Eylül döneminde 450 teknik yardım projesi gerçekleştirilmiştir.

Türk Eximbank tarafından, Türk Cumhuriyetlerine yönelik kredi programları kapsamında 1992-2003 döneminde 413,2 milyon ABD doları mal kredisi, 732,3 milyon ABD doları proje kredisi olmak üzere, toplam 1.145,4 milyon ABD doları kredi tahsis edilmiş, bu miktarın 874,7 milyon ABD dolarlık kısmı kullandırılmıştır.

Türk Cumhuriyetlerine Türkiye'den 1996 - 2003 döneminde toplam 1.512 milyon dolar sermaye ihraç edilmiştir. En çok sermaye ihracı gerçekleşen ülkeler sırasıyla; Azerbaycan (yüzde 68), Kazakistan (yüzde 27), Türkmenistan (yüzde 3), Kırgız Cumhuriyeti (yüzde 1) ve Özbekistan (yüzde 1) olmuştur. 2004 yılının ilk altı ayında ise bu ülkelere toplam 6 milyon ABD doları sermaye ihraç edilmiştir. En çok sermaye ihracı gerçekleşen ülkeler yüzde 49,7 ile Kazakistan, yüzde 43,6 ile Azerbaycan ve yüzde 6,7 ile Özbekistan olmuştur.

2002 yılında 1.086 milyon ABD doları olarak gerçekleşen Türkiye-Türk Cumhuriyetleri dış ticaret hacmi, 2003 yılında yüzde 40,2 oranındaki artışla 1.523 milyon ABD doları olarak gerçekleşmiştir.

2003 yılında Türkiye'nin toplam ihracatındaki yüzde 31 oranındaki artışa karşılık, bölgeye yapılan ihracatta yüzde 45,4 oranında artış kaydedilmiştir. Diğer taraftan Türkiye'nin toplam ithalatındaki yüzde 35,2 oranındaki artışa karşılık, Türk Cumhuriyetlerinden yapılan ithalat yüzde 33,3 oranında artmıştır. Bu gelişmeler sonucu, 2003 yılında Türk Cumhuriyetleri ile ticaretimiz 276 milyon ABD doları fazla vermiştir.

2003 yılında ihracatta birinci sırayı 315 milyon ABD dolarıyla Azerbaycan, ithalatta ise 267 milyon ABD dolarıyla Kazakistan almaya devam etmiştir.

TABLO: IV. 2 - Türkiye'nin Türk Cumhuriyetleri ile Ticareti (Milyon ABD Doları)

		2001		2002			2003			2003 (1-7 Aylar)		2004 (1-7 Aylar)
Ülke		Değer	Toplam İçindeki Payı %	Değer	Bir Önceki Yıla Göre Değişim%	Toplam İçindeki Payı %	Değer	Bir Önceki Yıla Göre Değişim%	Toplam İçindeki Payı %	Değer	Toplam İçindeki Payı %	Değer	Bir Önceki Yıla Göre Değişim%	Toplam İçindeki Payı %
Azerbaycan	İhracat (a)	225,2	0,72	231	2,8	0,64	315	36,3	0,67	172	0,66	210	22,1	0,61
	İthalat (b)	78,1	0,19	65	-17,2	0,13	123	89,7	0,18	60	0,16	61	1,8	0,11
	Tic.Hacmi (a+b)	303	0,42	296	-2,4	0,34	438	48,0	0,38	232	0,37	271	16,9	0,31
	Tic.Dengesi (a-b)	147,1		167			193			111		148
Kazakistan	İhracat (a)	119,8	0,38	160	33,7	0,44	234	46,1	0,50	113	0,44	184	63,2	0,53
	İthalat (b)	90,3	0,22	204	125,7	0,40	267	30,9	0,38	164	0,44	185	12,4	0,34
	Tic.Hacmi (a+b)	210,1	0,29	364	73,3	0,42	501	37,6	0,43	277	0,44	369	33,1	0,42
	Tic.Dengesi (a-b)	29,5		-44			-33			-51		0
Kırgız	İhracat (a)	17,4	0,06	24	38,0	0,07	41	70,2	0,09	21	0,08	36	71,7	0,10
Cumhuriyeti	İthalat (b)	6,3	0,02	18	179,7	0,03	11	-38,1	0,02	7	0,02	6	-8,1	0,01
	Tic.Hacmi (a+b)	23,7	0,03	42	75,6	0,05	52	24,4	0,04	28	0,04	42	52,1	0,05
	Tic.Dengesi (a-b)	11,1		6			30			14		30
Özbekistan	İhracat (a)	89,7	0,29	93	3,4	0,26	138	49,3	0,29	80	0,31	83	4,8	0,24
	İthalat (b)	36,0	0,09	75	109,1	0,15	99	32,0	0,14	55	0,15	94	71,6	0,17
	Tic.Hacmi (a+b)	125,7	0,17	168	33,7	0,19	238	41,5	0,20	134