II. ADALET HİZMETLERİNDE ETKİNLİK

a) Mevcut Durum

Yargıya ayrılan kamusal kaynakların yetersizliği, yargılama sürecinin yavaş işlemesi, adil ve hakkaniyete uygun yargılamanın tam olarak yaşama geçirilememesi, hukuk kurallarının oluşturulmasında çağdaş gelişmelerin yeterince takip edilememesi, hukuk eğitiminde istenilen standarda ulaşılamaması, iyi yetişmiş insan gücünün yargı hizmetine daha fazla katılmasını ve muhafaza edilmesini sağlayıcı düzenlemelerin yetersiz kalması ve teknik alt yapı eksikliklerinin giderilememiş olması, yargının etkili bir şekilde işlemesini büyük ölçüde aksatmaktadır.

Sosyal ve ekonomik yapıdaki hızlı değişim, nüfus artışı gibi nedenler uyuşmazlıkların artmasına neden olmakta; yargı sistemindeki eksiklikler ve aksaklıklar nedeniyle davaların zamanında çözüme kavuşturulamaması, yargıda iş yükünün sürekli artmasına yol açmaktadır.

Ceza infaz sorunları büyük boyutlara ulaşmıştır. Tutuklu ve hükümlülerin sahip olduğu asgari hakların yasa ile düzenlenmemiş olması, ceza yerine geçen diğer infaz yöntemlerinin yokluğu, ceza infaz kurumları ve tutukevlerinin güvenliği alanında yaşanan çift başlılık ve koğuş sistemi sorunlara yol açmakta, ceza infaz sisteminin bütünüyle yeniden ele alınması gereksinimi duyulmaktadır.

Türk hukukunu AB normlarına uyarlamak amacıyla 2004 yılında özellikle yasal temelde köklü önlemler alınmıştır. Ancak adil yargıya ulaşmak, insan haklarına saygıyı tam olarak sağlamak ve hukukun üstünlüğünü yaşama geçirebilmek için atılması gereken ilave adımlar bulunmaktadır.

7 Mayıs 2004 tarih ve 5170 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkında Kanunla temel hak ve hürriyetlerin evrensel standartlara ulaştırılması ve Kopenhag Kriterlerine uyum sağlanabilmesi için köklü düzenlemelere gidilmiş, kadın ve erkeklerin eşit haklara sahip olduğu belirtilmiş, ölüm cezası tümüyle kaldırılmıştır. Yine vatandaşın suç sebebiyle yabancı bir ülkeye verilemeyeceği kuralına istisna getirilerek Uluslar Arası Ceza Divanına taraf olmanın gerektirdiği yükümlülükler çerçevesinde vatandaşın yabancı ülkeye suç nedeniyle verilebileceği belirtilmiştir. Bu Kanunla, Anayasanın 90'ıncı maddesine yapılan ilaveyle de uluslar arası antlaşmalar ile yasaların farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslar arası antlaşma hükümlerinin esas alınmasına olanak sağlanmıştır. Devlet Güvenlik Mahkemelerine ilişkin madde Anayasadan çıkarılmıştır.

26 Eylül 2004 tarih ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu ile 78 yıldır yürürlükte olan Türk Ceza Kanunu kaldırılarak, tümüyle yeniden düzenleme yapılmıştır.

26 Eylül 2004 tarih ve 5235 sayılı Adli Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanunla, adli yargı ilk derece mahkemeleri teşkilatı yeniden düzenlenmiş, ilk derece mahkemeleri ile Yargıtay arasında görev yapmak üzere ikinci derece adli yargı mahkemeleri olarak bölge adliye mahkemelerinin (istinaf mahkemelerinin) kurulması öngörülmüştür.

26 Eylül 2004 tarih ve 5236 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanunla, kurulması öngörülen bölge adliye mahkemelerinin görev ve yetkileri ile uyumlu olarak hukuk usulünde gerekli düzenlemeler yapılmıştır.

16 Haziran 2004 tarihli ve 5190 sayılı Kanunla, Devlet Güvenlik Mahkemeleri kaldırılmış, Devlet Güvenlik Mahkemelerince verilmiş olup da Yargıtay'da bulunan dava dosyaları hakkında yapılacak işlemler hükme bağlanmıştır.

14 Temmuz 2004 tarih ve 5219 sayılı Kanunla mahkemelerde 46 gün olarak uygulanan adli tatil süresi kısaltılarak 36 güne düşürülmüştür.

14 Temmuz 2004 tarih ve 5218 sayılı Kanunla, hukukumuzdan ölüm cezası çıkartılmıştır.

17 Temmuz 2004 tarih ve 5233 sayılı Kanunla, terör eylemleri veya terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle maddi zarara uğrayan kişilerin zararlarının karşılanmasının usul ve esasları düzenlenmiştir.

Ayrıca, adalet teşkilatının kurulmasında etkinliği sağlamak ve verimsizliği önleyebilmek için Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun, 9 Haziran 2004 tarih ve 278 sayılı Kararıyla 136 ilçede cumhuriyet başsavcılığı ve mahkemelerin kaldırılmasına, adli teşkilatların kapatılmasına ve bu yerlerin yargı alanı itibarıyla uygun yerlere bağlanmasına karar verilmiştir.

b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar

Kişilere sağlanan yasal güvenceler zedelenmeden gerçek adalete ulaşmak temel hedefi doğrultusunda, yargının bağımsızlığını güçlendirecek ve adalet sisteminin hızlı işlemesini sağlayacak uygulamaların gerçekleştirilmesi temel amaçtır.

Hukukun üstünlüğü ilkesi bütün kurallarıyla hayata geçirilecektir.

İnfaz hizmetleri alanında çağdaş gelişmeler izlenerek, hükümlünün topluma kazandırılması ve infazın etkinleştirilmesi üzerinde durulacak ve bu amaçla ceza infaz sistemi yeniden düzenlenecektir.

Yargı sisteminin modern araç ve gereçlerle takviyesine devam edilerek adalet hizmetlerinin sunumunda teknolojik ilerlemelerden azami ölçüde yararlanılacaktır.
Adli yardım hizmetleri çağdaş standartlara ulaştırılacaktır.

c) Hukuki ve Kurumsal Düzenlemeler

Türk Ticaret Kanunu ve Borçlar Kanunu gibi temel kanunların yenilenmesi çalışmaları sonuçlandırılacaktır.

Çekişmesiz yargı işleri için ayrı bir Kanun Tasarısı taslağı hazırlanacaktır.