BÖLGESEL GELİŞME HEDEF VE POLİTİKALARI

I. BÖLGESEL GELİŞME VE KALKINMADA ÖNCELİKLİ YÖRELER

a) Mevcut Durum

Bölgeler ve iller arası gelişmişlik farklarının azaltılması, geri kalmış yörelerde gelir seviyesinin artırılması, ekonomik faaliyet çeşitliliğinin sağlanması, yerel yönetimlerin güçlendirilmesi, yerel dinamikleri ve potansiyelleri harekete geçirecek girişimlerin desteklenmesi ve kurumsal kapasitelerin geliştirilmesi, işbirliğine dayalı rekabetin geliştirilmesi ile kaynakların yerinde ve etkin kullanılmasının sağlanması ihtiyacı devam etmektedir.

Sosyo-ekonomik göstergeler ve gelir dağılımı açısından bölgeler arası farklılıklar devam etmektedir.

2000 Yılı Genel Nüfus Sayımı sonuçlarına göre, Düzey 1 İstatistiki Bölge Birimleri (IBB) içerisinde nüfusu en yüksek olan bölge İstanbul Düzey 1 Bölgesi olup, bunu Ege ve Akdeniz Düzey 1 Bölgesi izlemektedir. En düşük nüfuslu bölge ise Kuzeydoğu Anadolu Düzey 1 Bölgesidir.

1990-2000 döneminde yıllık ortalama nüfus artış hızı açısından; İstanbul Düzey 1 Bölgesi ilk sırada, Batı Karadeniz Düzey 1 Bölgesi ise son sırada yer almaktadır.

İstanbul Düzey 1 Bölgesi en yüksek şehirleşme oranı ile ilk sırada yer alırken, Doğu Karadeniz ve Batı Karadeniz Düzey 1 Bölgeleri son sıralarda bulunmaktadır.

Düzey 1 İBB'lerinin 2001 yılı itibarıyla GSYİH'ya katkıları açısından; İstanbul Düzey 1 Bölgesi yüzde 21,5 ile ilk, Kuzeydoğu Anadolu Düzey 1 Bölgesi yüzde 1,3 ile son sırada yer almaktadır.

2001 yılında kişi başına GSYİH ülke ortalaması 100 kabul edildiğinde, en yüksek endeks değerlerine sahip Düzey 1 bölgeleri sırasıyla; Doğu Marmara Düzey 1 Bölgesi (152), İstanbul Düzey 1 Bölgesi (143) ve Ege Düzey 1 Bölgesidir (119). En düşük endeks değerine sahip Düzey 1 bölgesi ise Kuzeydoğu Anadolu Düzey 1 Bölgesidir (43).

İllerin ve Bölgelerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırmasına (2003) göre 1. sıradaki İstanbul Düzey 1 Bölgesini Batı Anadolu ve Doğu Marmara Düzey 1 Bölgeleri izlemektedir. Araştırmaya göre en son sırada ise Kuzeydoğu Anadolu Düzey 1 Bölgesi yer almaktadır.

2004 yılı itibarıyla kalkınmada öncelikli yöreler 49 il ve 2 ilçe ile ülke yüzölçümünün yüzde 55'ini, nüfusun ise yüzde 36'sını kapsamakta ve bu yörelerde, istihdama yönelik yatırımların teşvik tedbirleri ile desteklenmesine devam edilmektedir.

TABLO: V. 1- İBBS - Düzey 1 Bölgeleri İtibarıyla Sosyo-Ekonomik Göstergeler

Düzey 1 Bölgeleri	2000 Yılı Nüfusu	Nüfusun Payı (%)	1990-2000 Yıllık Nüfus Artış Hızı (Binde)	Şehirleşme Oranı (%) (2000 )	Bölgelerin GSYİH'ya Katkısı (2001)	Kişi Başına GSYİH Endeks Değerleri	Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması
İSTANBUL	10 018 735	14,8	33,09	90,69	21,5	143	1
BATI MARMARA	2 895 980	4,3	11,18	55,55	4,9	112	5
EGE	8 938 781	13,2	16,29	61,48	16,4	119	4
DOĞU MARMARA	5 741 241	8,5	20,25	67,36	13,1	152	3
BATI ANADOLU	6 443 236	9,5	21,35	77,22	10,1	108	2
AKDENİZ	8 706 005	12,8	21,43	59,78	12,4	95	6
ORTA ANADOLU	4 189 268	6,2	9,27	56,47	4,1	74	8
BATI KARADENİZ	4 895 744	7,2	0,13	49,39	5,5	79	7
DOĞU KARADENİZ	3 131 546	4,6	9,32	49,37	2,9	66	9
KUZEYDOĞU ANADOLU	2 507 738	3,7	6,32	51,44	1,3	43	12
ORTADOĞU ANADOLU	3 727 034	5,5	18,36	53,86	2,3	50	11
GÜNEYDOĞU ANADOLU	6 608 619	9,7	24,79	62,69	5,5	55	10
TÜRKİYE	67 803 927	100,0	18,28	64,9	100,0	100

Kaynak: DİE, DPT

2004 yılında, başta Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi illeri olmak üzere, 36 ilde ve Kalkınmada Öncelikli Yörelerde uygulanması öngörülen 5084 sayılı Yatırımların ve İstihdamın Teşviki ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun yürürlüğe girmiştir. Bu Kanunla, kalkınmada öncelikli yöreler kapsamındaki iller ile Devlet İstatistik Enstitüsü Başkanlığınca 2001 yılı için belirlenen fert başına GSYİH tutarı 1500 ABD doları veya daha az olan illerde gelir vergisi stopajı teşviki, sigorta primi işveren paylarında teşvik, bedelsiz yatırım yeri tahsisi ve enerji desteği gibi teşvik tedbirleri yürürlüğe konulmuştur.

Ülke genelinde halen faaliyette bulunan toplam 21 serbest bölgeden 5'i, kalkınmada öncelikli yörelerde bulunmaktadır.

2004 yılında 2'si kalkınmada öncelikli yörelerde olmak üzere, tamamlanması planlanan 3 organize sanayi bölgesi ile; kalkınmada öncelikli yörelerdeki organize sanayi bölgesi sayısı 33'e, ülke genelinde ise 79'a ulaşacaktır.

2004 yılında 10'u kalkınmada öncelikli yörelerde olmak üzere, tamamlanması planlanan 13 küçük sanayi sitesi ile; kalkınmada öncelikli yörelerdeki küçük sanayi sitesi sayısı 182'ye, ülke genelinde ise 385'e ulaşacaktır.

2003-2004 öğretim yılında, kalkınmada öncelikli yörelerde pansiyonlu ilköğretim okulu sayısı 186'ya, yatılı ilköğretim bölge okulu sayısı 252'ye, ülke genelinde ise sırasıyla 272 ve 289'a ulaşmıştır.

13'ü kalkınmada öncelikli yörelerde olmak üzere toplam 77 üniversiteden; 22'si İstanbul, 11'i Ege, 11'i Batı Anadolu, 7'si Doğu Marmara, 7'si Akdeniz, 4'ü Orta Anadolu, 3'ü Batı Marmara, 3'ü Batı Karadeniz, 3'ü Ortadoğu Anadolu, 3'ü Güneydoğu Anadolu, 2' si Kuzeydoğu Anadolu ve 1'i Doğu Karadeniz Bölgesinde bulunmaktadır.

Acil Eylem Planının Yerel Yönetimler Reformu bölümünde öngörülen; bölgesel gelişme stratejisi ve planlarını hazırlayacak ve bölgesel gelişme programları çalışmalarının uygulanması, izlenmesi, değerlendirilmesi ve koordinasyonunu sağlayacak olan Bölgesel Kalkınma Ajanslarının kurulması ile ilgili kanun taslağı çalışmalarının 2004 yılı içerisinde tamamlanması beklenmektedir.

b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar

Bölgeler ve iller arası gelişmişlik farklarının azaltılması ve geri kalmış yörelerde refah seviyesinin yükseltilmesine yönelik olarak ekonomik faaliyetlerin çeşitlendirilmesi, yerel yönetimlerin güçlendirilmesi ve kaynakların yerinde ve etkin kullanımının sağlanması, yerel dinamikleri harekete geçirecek şekilde yerel girişimlerin desteklenmesi temel amaçtır.

Yatırımlarda devlet yardımlarında, özellikle geri kalmış bölgelerin gelişmesini hızlandıracak düzenlemelere gidilecek ve uygulanan teşvik tedbirlerinin yürütülmesine devam edilecektir.

Kalkınmada öncelikli yörelerdeki nitelikli personel açığının giderilmesi çalışmalarına, işsizliği azaltıcı ve gelir artırıcı faaliyetlerin desteklenmesine devam edilecektir.

Büyük şehirlere göçün önlenmesi amacıyla, geri kalmış yörelerde ve özellikle 2. kademe bölge merkezlerinde alt yapı yatırımlarına öncelik verilecektir.

Özel sektör ve sivil toplum kuruluşları ile kamu kesimi arasındaki işbirliğini geliştirmek, kaynakların yerinde ve etkin kullanımını sağlamak ve yerel potansiyelleri harekete geçirerek bölgesel gelişmeyi hızlandırmak amacıyla, Bölgesel Kalkınma Ajansları kurulacak ve faaliyete geçirilecektir.