II. MAKROEKONOMİK GELİŞMELER VE PROJEKSİYONLAR

4. ÖDEMELER DENGESİ

A. DIŞ DENGEYİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER

Dünya ekonomisinin 2004 yılında yüzde 5, 2005 yılında ise yüzde 4,3 oranında büyüyeceği tahmin edilmektedir. Dünya ekonomisindeki canlanmaya paralel olarak 2004 yılında yüzde 8,8 artması beklenen dünya ticaret hacminin (mal ve hizmet) ise, 2005 yılında yüzde 7,2 oranında artması beklenmektedir.

Türkiye'nin ihracatında önemli bir paya sahip olan euro bölgesinde 2003 yılında gerçekleşen yüzde 0,5 oranında büyümenin ardından, 2004 ve 2005 yıllarında yüzde 2,2 oranında büyüme beklenmektedir. 2003 yılında yüzde 1,9 oranında artan euro alanı ticaret hacminin, 2004 yılında yüzde 5,7, 2005 yılında yüzde 5,8 oranında artacağı tahmin edilmektedir. Bu çerçevede, 2004 ve 2005 yıllarına ilişkin dış talepte oluşan iyimser beklentilerin Türkiye'nin ihracat performansını olumlu yönde etkilemesi beklenmektedir.

1 dolar+1,5 euro ağırlıklı reel kur endeksine göre 2003 yılında yüzde 10 oranında değerlenen Türk Lirası, 2004 yılının Ocak-Eylül döneminde de bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 8,6 oranında değer kazanmıştır.

2004 yılının ilk dokuz ayında euro, dolar karşısında değer kazanmaya devam etmiş, 2003 yılında 1,128 olan euro/dolar paritesi, söz konusu dönemde ortalama bazda 1,226'ya yükselmiştir. Bu gelişme, ihracat ve ithalatın dolar cinsinden daha yüksek gerçekleşmesinde etkili olmuştur. İhracatta euronun, ithalatta ise doların ağırlıklı olması nedeniyle 2004 yılında euro/dolar paritesinde yaşanan gelişmeler ithal girdiyi yoğun olarak kullanan ihracatçı sektörlere maliyet avantajı sağlamıştır.

2004 yılında euro/dolar paritesinde yaşanan gelişmeler dış ticaret fiyatları üzerinde de etkili olmuştur. Bu çerçevede, 2004 yılının Ocak-Ağustos döneminde ihracat fiyatları yüzde 15,7, ithalat fiyatları ise yüzde 10,4 oranında artmıştır. 2004 yılının tamamında ihracat fiyatlarının yüzde 10,1, ithalat fiyatlarının ise yüzde 12,3 oranında artması beklenmektedir. 2005 yılında ihracat fiyatlarının değişmeyeceği, ithalat fiyatlarının ise yüzde 0,1 oranında artacağı tahmin edilmektedir.

2004 yılının ilk çeyreğinde dolar bazında birim işgücü maliyetleri özellikle TL'nin değer kazanması sonucunda artmış bulunmaktadır. Ancak yılın ikinci çeyreğinde dolar kurunda yaşanan yükselme sonucunda endeks değeri tekrar gerileyerek 2003 yılı son çeyrek seviyesine inmiştir. 2004 yılının ilk yarısında 2003 yılına göre yaklaşık yüzde 9,3 artan dolar bazlı birim işgücü maliyetlerinin rekabet gücü açısından henüz olumsuz bir baskı oluşturmadığı düşünülmektedir.

Yurt içi üretim ve talep gelişmeleri dış dengeyi önemli ölçüde etkilemektedir. 2001 yılındaki kriz nedeniyle ertelenen tüketim talebinin 2003 ve 2004 yıllarında gerçekleştirilmesi bu yıllardaki ithalat artışında etkili olmuştur. Bu çerçevede, 2003 yılında yüzde 8,7 oranında artan yurt içi talebin, 2004 yılında yüzde 12,4 oranında artması beklenmektedir. 2005 yılında ise iç talepteki artışların sınırlı kalacağı, bunun sonucunda da tüketim malları ithalatının yavaşlayacağı öngörülmektedir.

TABLO: II. 15 - Dış Ticaret Dengesini Etkileyen Faktörlerdeki Gelişmeler

(Yüzde Değişme)

	2002	2003	2004(1)	2005 (2)
Dünya Üretimi	3,0	3,9	5,0	4,3
Dünya Ticaret Hacmi (mal ve hizmet)	3,3	5,1	8,8	7,2
Euro Alanı Ticaret Hacmi	0,5	1,9	5,7	5,8
İhracat Fiyatları	-1,8	11,9	10,1	0,0
İthalat Fiyatları	-1,2	8,5	12,3	0,1
Petrol Fiyatları	3,1	15,0	32,3	13,2
Petrol Dışı Fiyatlar	-0,9	8,4	11,5	-0,6
Petrol (dolar/varil)	23,4	26,9	35,6	40,3
Reel Kur (1 dolar+1,5 euro) (3)	16,9	10,0	8,6
GSMH Büyümesi	7,9	5,9	10,0	5,0
Sanayi Büyümesi	9,4	7,8	10,8	6,5
Yurtiçi Talep Büyümesi	9,3	8,7	12,4	3,0
Cari Fiyatlarla İhracat (4)	15,1	31,0	31,2	14,5
Cari Fiyatlarla İthalat (5)	24,5	34,5	37,7	8,9
Reel İhracat (4)	17,2	17,1	19,2	14,5
Reel İthalat (5)	26,1	23,9	22,6	8,8

Kaynak: DPT, IMF ve OECD
(1) Gerçekleşme tahmini
(2) Projeksiyon
(3) 2003 yılı Eylül ayı itibarıyladır.
(4) Bavul ticareti hariç
(5) Altın dahil

B. CARİ İŞLEMLER DENGESİ

2003 yılının Ocak-Ağustos döneminde yüzde 69,1 olan ihracatın ithalatı karşılama oranının, 2004 yılının aynı döneminde yüzde 63,5'e gerilemesi sonucunda, dış ticaret açığı (ödemeler dengesinde yer aldığı şekliyle) 2003 yılının ilk sekiz ayındaki 8,4 milyar ABD doları seviyesinden 2004 yılının aynı döneminde 16,3 milyar ABD dolarına yükselmiştir. Söz konusu dönemde hizmetler dengesinde 1,6 milyar ABD doları tutarında bir iyileşme yaşanmasına rağmen, dış ticaret dengesinde yaşanan bu gelişme sonucunda cari işlemler hesabı 9,8 milyar ABD doları açık vermiştir. Cari açığın bu seviyede kalmasında gerçekleştirilen ithalatın 1,5 milyar dolarlık kısmının bedelsiz ithalat kapsamında sayılması da etkili olmuştur.

TABLO: II. 16 - Cari İşlemler Dengesi

(Milyon ABD Doları)

	2002	2003	2004 (1)	2005 (2)
CARİ İŞLEMLER DENGESİ	-1 522	-6 850	-14 387	-10 633
DIŞ TİCARET DENGESİ	-8 337	-14 034	-23 570	-21 760
İhracat f.o.b.	40 124	51 206	66 200	76 000
İhracat f.o.b.	36 059	47 253	62 000	71 000
Bavul Ticareti	4 065	3 953	4 200	5 000
İthalat f.o.b.	-48 461	-65 240	-89 770	-97 760
İthalat c.i.f.	-51 554	-69 340	-95 500	-104 000
Navlun ve Sigorta	3 093	4 100	5 730	6 240
HİZMETLER DENGESİ	7 879	10 505	12 655	14 851
Taşımacılık	861	- 523	- 945	- 900
Gelir	2 795	2 184	2 730	3 081
Gider	-1 934	-2 707	-3 675	-3 980
Turizm	6 599	11 090	13 400	15 250
Gelir (3)	8 479	13 203	16 000	18 000
Gider	-1 880	-2 113	-2 600	-2 750
Diğer Hizmetler (Net)	419	- 62	200	500
YATIRIM GELİRİ DENGESİ	-4 554	-5 427	-5 722	-5 924
Doğrudan Yatırımlar	- 86	- 268	- 450	- 500
Gelir	293	203	250	300
Gider	- 379	- 471	- 700	- 800
Portföy Yatırımları	- 835	-1 207	-1 287	-1 355
Gelir	1 409	1 409	1 583	1 583
Gider	-2 244	-2 616	-2 870	-2 938
Diğer Yatırımlar	-3 633	-3 952	-3 985	-4 069
Faiz Geliri	784	634	611	611
Faiz Gideri	-4 417	-4 586	-4 596	-4 680
Uzun Vade	-4 053	-4 278	-4 189	-4 230
Kısa Vade	- 364	- 308	- 407	- 450
CARİ TRANSFERLER	3 490	2 106	2 250	2 200