II. MAKROEKONOMİK GELİŞMELER VE PROJEKSİYONLAR

5. KAMU FİNANSMANI

D. DÖNER SERMAYELİ İŞLETMELER

Döner sermayeli işletmeler tanımı içinde yer alan kurumlar iki grupta toplanmaktadır. Birinci grupta, genel ve katma bütçeli idarelere bağlı olarak faaliyet gösteren ve Ekim 2004 itibarıyla sayıları 1.434'ü bulan işletmeler yer almaktadır. Bu grupta yer alan kuruluşların önemli bir kısmı ilk defa kamu sektörü hesapları içine 2002 yılı programı kapsamında dahil edilmiştir. İkinci grupta ise bu kuruluşların dışında kalan ve kendi özel bütçeleri olan TRT, Milli Piyango ve YURTKUR Genel Müdürlükleri ile Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü bulunmaktadır.

2002 yılı programı öncesinde, birinci grupta yer alan döner sermayeli işletmelerin bir kısmı yatırım harcamaları tutarında kamu hesaplarına dahil edilmekle birlikte, geri kalan kısmı ise mali raporlama yapılmadığı için kamu hesapları dışında tutulmuştur.

İkinci grupta yer alan kuruluşlar ise özel kanunlarla belli amaçları yerine getirmek için kurulan ve bu kanunların kendilerine devrettiği yetki çerçevesinde kendi kaynakları ile giderlerini karşılayan ve ayrı bir kurumsal yapı içinde faaliyetlerini sürdüren kamusal birimlerdir.

Uygulamasına 2002 yılı programından başlamak üzere, döner sermayeli işletmeler; toplam gelir, gider ve diğer mali büyüklükleri açısından seride geriye doğru düzeltme yapılarak, 1999 yılından itibaren kamu kesimi genel dengesi hesaplarına dahil edilmiştir.

GSMH'ya oran olarak, 2002 yılında yüzde 0,19 düzeyinde olan döner sermayeli işletmelerin net bütçe fazlası 2003 yılında yüzde 0,33 düzeyinde gerçekleşmiştir. 2004 ve 2005 yıllarında bu oranın tedricen azalarak sırasıyla yüzde 0,27 ve yüzde 0,23 düzeyinde olması beklenmektedir.

GSMH'ya oran olarak, döner sermayeli işletmelerin bütçe transferleri hariç finansman fazlası 2003 yılında yüzde 0,16 düzeyinde iken, bu oranın 2004 yılında yüzde 0,08 düzeyinde gerçekleşmesi ve 2005 yılında yüzde 0,02'lik açığa dönüşmesi beklenmektedir.

Döner sermayeli işletmelerin dönem karı 2002 yılında GSMH'nın yüzde 0,45'i düzeyinde gerçekleşmiş ve 2003 yılında özellikle Sağlık Bakanlığına ve üniversitelere bağlı döner sermaye işletmelerinin karlılığındaki artış nedeniyle GSMH'nın yüzde 0,58'i düzeyine yükselmiştir. 2004 yılında bu oranın yüzde 0,61 düzeyinde, 2005 yılında ise yüzde 0,64 seviyesinde gerçekleşeceği tahmin edilmektedir.

Bütçeden yapılan transferler de dahil olmak üzere, döner sermayeli işletmelerin toplam gelirlerinin GSMH'ya oranlarının 2004 ve 2005 yıllarında sırasıyla yüzde 2,49 ve yüzde 2,55 seviyesinde gerçekleşmesi beklenmektedir.

Döner sermayeli işletmelere yönelik bütçe transferleri esas olarak YURTKUR'a yapılmaktadır. 3 Mart 2004 tarihinde kabul edilen 5102 nolu Yüksek Öğrenim Öğrencilerine Burs, Kredi Verilmesine İlişkin Kanun uyarınca; 2003-2004 öğretim yılında Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonundan ilk defa burs almaya hak kazanan öğrencilerin ödemeleri YURTKUR tarafından yapılmaya başlanmıştır. Bundan sonraki ödemeler de YURTKUR tarafından yapılacaktır. Ayrıca burs-kredi ödemelerinin deflatörün üzerinde artacağının varsayılması nedeniyle kurumun ihtiyaç duyduğu bütçe transfer miktarı artmıştır. 2003 yılında 600 trilyon TL düzeyinde gerçekleşen YURTKUR'a yönelik bütçe transfer miktarının 2004 yılında 829 trilyon TL olarak gerçekleşmesi beklenmekte olup, bu miktarın 2005 yılında 1.176 trilyon TL olması programlanmıştır.

TABLO: II. 30- Döner Sermayeli İşletmeler Finansman Dengesi

	2002	2003	2004 (1)	2005 (2)
	(Cari Fiyatlarla, Trilyon TL)
I. İşletme Gelirleri	6 093	8 128	9 639	10 946
1. Mal ve Hizmet Satış Hasılatı	5 297	7 238	8 647	9 813
2. Diğer Gelirler	795	890	991	1 134
II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar	90	95	94	119
1. Amortismanlar	73	88	86	110
2. Karşılıklar	17	7	9	10
III. Bütçe Transferleri	445	614	829	1 176
1. Sermaye	0	14	0	0
2. Yardım - Diğer	445	600	829	1 176
A. TOPLAM GELİRLER	6 627	8 836	10 562	12 241
I. İşletme Giderleri	5 307	6 665	7 895	9 035
1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti	2 319	2 841	3 329	3 810
2. Diğer Giderler	2 988	3 824	4 566	5 225
- Genel Yönetim Gid.	2 282	2 927	3 458	4 014
- Diğer	706	897	1 108	1 211
II. Yatırım Harcamaları	141	164	425	622
III. Stok Artışı	91	69	53	48
IV. Sabit Kıymet Artışı	154	61	30	46
V. Dolaysız Vergiler	24	69	95	107
VI. Fonlara Transferler	113	189	276	389
VII. Borç Verme Eksi Geri Ödeme (3)	277	430	632	899
B. TOPLAM GİDERLER	6 106	7 647	9 406	11 147
C. BORÇLANMA GEREĞİ (4)	521	1 189	1 156	1 095
D. FİNANSMAN	-521	-1 189	-1 156	-1 095
I. Kasa Banka Değişimi	-602	-875	-452	-439
II. İç Borçlanma (Net)	81	-314	-704	-656
III. Dış Borçlanma (Net)	0	0	0	0
	(GSMH’ya Oranlar, Yüzde)
I. İşletme Gelirleri	2,22	2,28	2,27	2,28
II. Kurum Bünyesinde Kalan Fonlar	0,03	0,03	0,02	0,02
III. Bütçe Transferleri	0,16	0,17	0,20	0,24
A. TOPLAM GELİRLER	2,41	2,48	2,49	2,55
I. İşletme Giderleri	1,93	1,87	1,86	1,88
II. Yatırım Harcamaları	0,05	0,05	0,10	0,13
III. Stok Artışı	0,03	0,02	0,01	0,01
IV. Sabit Kıymet Artışı	0,06	0,02	0,01	0,01
V. Dolaysız Vergiler	0,01	0,02	0,02	0,02
VI. Fonlara Transferler	0,04	0,05	0,07	0,08
VII. Borç Verme Eksi Geri Ödeme (3)	0,10	0,12	0,15	0,19
B. TOPLAM GİDERLER	2,22	2,14	2,22	2,32
C. BORÇLANMA GEREĞİ (4)	0,19	0,33	0,27	0,23
D. FİNANSMAN	-0,19	-0,33	-0,27	-0,23
I. Kasa Banka Değişimi	-0,22	-0,25	-0,11	-0,09
II. İç Borçlanma (Net)	0,03	-0,09	-0,17	-0,14
III. Dış Borçlanma (Net)	0,00	0,00	0,00	0,00
Bilgi İçin: Dönem Karı / GSMH (%)	0,45	0,58	0,61	0,64

Kaynak: Birinci grupta yer alan işletmelerin 2002 ve 2003 yılı verileri Maliye Bakanlığından temin edilmiştir.
(1) Gerçekleşme tahmini
(2) Program
(3) YURTKUR kredi ödemeleri ve kredi tahsilatları net tutarı
(4) Borçlanma gereğinde artı işaret fazlayı göstermektedir.

2003/5201 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla, yüzde 3,5'ten yüzde 2'ye indirilen elektrik enerjisi gayrisafi satış hasılatı üzerinden TRT'ye aktarılan payın 2005 yılında da yüzde 2 olarak devam etmesi öngörülmüştür.

GSMH'ya oran olarak, 2003 yılında yüzde 2,14 düzeyinde gerçekleşen toplam döner sermaye giderlerinin 2004 ve 2005 yıllarında sırasıyla yüzde 2,22 ve yüzde 2,32 düzeyinde gerçekleşmesi beklenmektedir.

Döner sermayeli işletmelerin 2004 yılında 622 trilyon TL yatırım yapması programlanmıştır. Döner sermayeli işletmelerin yatırımlarının yüzde 19,2'si eğitim sektörüne, yüzde 58,5'i sağlık sektörüne, yüzde 12,8'i ise tarım sektörüne ayrılmıştır. Geri kalan kısım ise ulaştırma, imalat, turizm ve diğer hizmetler sektörlerine dağıtılmıştır.

E. SOSYAL GÜVENLİK KURULUŞLARI

Sosyal güvenlik kuruluşlarının 2003 yılında yüzde 7,7 olan toplam gelirlerinin GSMH'ya oranının 2004 yılında yüzde 8'e, toplam giderlerin GSMH'ya oranının ise yüzde 11,4'ten yüzde 11,8'e yükselmesi beklenmektedir. Bu çerçevede, 2003 yılında yüzde 84 olan prim gelirlerinin sigorta giderlerini karşılama oranının yüzde 86,5'e yükseleceği tahmin edilmektedir. Böylece, sosyal güvenlik kuruluşlarının 2003 yılında GSMH'nın yüzde 3,8'i oranında gerçekleşen gelir gider açığının, 2004 yılında yüzde 3,7'ye düşmesi beklenmektedir.

2004 yılında gelir gider farkının GSMH'ya oranının düşmesinde; prim tahsilatındaki artışların, SSK ve BAĞ-KUR emekli aylıklarına yapılan yüksek oranlı artıştan ve sağlık harcamalarındaki düşük oranlı reel artıştan kaynaklanan toplam gider artışını telafi edici nitelikte olması belirleyici olmuştur.

2004 yılında sosyal güvenlik kuruluşlarına 5.842 trilyon TL'si SSK'ya, 5.336 trilyon TL'si BAĞ-KUR'a, faturalı ödemeler ve ek karşılıklarla beraber 7.800 trilyon TL'si Emekli Sandığına olmak üzere toplam 18.978 trilyon TL transfer yapılacağı tahmin edilmektedir. Toplam bütçe transferinin GSMH'ya oranının da yüzde 4,5'e ulaşması beklenmektedir.

1999 yılında başlatılan sosyal güvenlik reformu sonrasında 2000 yılında düşen sosyal güvenlik kuruluşlarına yönelik bütçe transferinin GSMH'ya oranı 2001, 2002 ve 2003 yıllarında tekrar yükselmiştir. Bu oranın, 2004 yılında en yüksek seviyeye ulaşacağı tahmin edilmektedir.

28 Ocak 2004 tarihinde yürürlüğe giren 5073 sayılı Kanunla, SSK ve BAĞ-KUR'dan gelir ve aylık alan kişilerin gelir ve aylıklarına 2003 yılında yapılan sosyal destek ödemeleri dahil edilmiş; söz konusu gelir ve aylıklar 2004 yılı Ocak ayı ödeme döneminden itibaren yüzde 10 oranında, 2004 yılı Temmuz ayı ödeme döneminden itibaren de bir önceki aya göre yüzde 10 oranında artırılmıştır.

Yine 5073 sayılı Kanunla SSK'da prime esas kazanç alt sınırı ve BAĞ-KUR'daki gelir basamakları yüzde 20 oranında artırılmıştır. Ayrıca, SSK ve BAĞ-KUR'daki prime esas kazanç alt sınırı ve gelir basamakları her yıl 1 Ocak'tan geçerli olmak üzere, yıllık programda öngörülen yıl sonu tüketici fiyat endeksi tahmini artış oranı kadar artırılarak bulunan tutara, gayrisafi yurt içi hâsıla sabit fiyatlarla gelişme hızı tahmini artış oranı uygulanmak suretiyle belirlenmesi esası getirilmiştir. Bununla beraber, yıl içinde tüketici fiyat endeksi artış oranının yıl sonu için öngörülenden daha yüksek gerçekleşmesi halinde, öngörülen oranın aşıldığı ayı takip eden ay başından geçerli olmak üzere günlük kazanç alt sınırı ve gelir basamakları Bakanlar Kurulunca yeniden belirlenecektir. Ancak, detayları aşağıdaki paragrafta ifade edilen 5198 sayılı Kanunla, SSK'da bu uygulamadan vazgeçilmiştir.

Asgari ücret 1 Ocak - 30 Haziran 2004 döneminde yüzde 34,1 oranında artırılarak brüt 306 milyon TL'den brüt 423 milyon TL'ye yükseltilmiştir. Bununla birlikte, asgari ücretteki artışın işveren maliyetlerine etkisini hafifletmek için 5073 sayılı Kanunda günlük kazancı prime esas günlük kazanç alt sınırının altında olanlar için prime esas günlük kazanç alt sınırı ile günlük kazanç arasındaki farkın işverence ödenmesi gereken primlerin bu dönem için Hazine tarafından karşılanacağı hükmü getirilmiştir. Ancak, 6 Temmuz 2004 tarihinde yayımlanan 5198 sayılı Kanun ile SSK primlerinin ve ödeneklerinin hesabına esas tutulan günlük kazancın alt sınırı 16 yaşından büyükler için tespit edilen günlük asgari ücrete eşitlenmiş, üst sınırı ise asgari ücretin 6,5 katı olarak belirlenmiştir. Böylece, prime esas kazanç alt sınırı 550 milyon TL'den 444 milyon TL'ye indirilerek, 2004 yılının ilk yarısında Hazine tarafından karşılanan farka ait işveren prim tutarı ortadan kaldırılmıştır. Ancak, prime esas kazanç alt sınırının düşürülmesinden dolayı SSK'nın prim kaybı sürekli hale gelmiştir. Yine 5198 sayılı Kanunda SSK'da isteğe bağlı sigortalıların prim oranı yüzde 30'dan yüzde 25'e düşürülmüştür.

Sağlık Bakanlığı - SSK Sağlık Tesislerinin Ortak Kullanımı Protokolü ülke çapında uygulanmak üzere Sağlık Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ve Maliye Bakanlığı arasında imzalanarak 1 Ocak 2004 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

1 Mart 2004 tarihinden itibaren ilaçlarda KDV oranı yüzde 18'den yüzde 8'e, kan, kan ürünleri ve serumlarda da yüzde 18'den yüzde 1'e indirilmiştir. 14 Nisan 2004 tarihli ilaç fiyat kararnamesi ile de döviz kurlarındaki düşüş ilaç fiyatlarına yansıtılmıştır. Böylece ilaç fiyatlarında ortalama yüzde 20 indirim sağlanmıştır.

Ayrıca, aynı kararname ile ilaç fiyatlandırma sisteminde suistimallere açık maliyet esaslı sistem yerine ürün bazında en ucuz AB ülkesini baz alan referans fiyatlı sisteme geçilerek, yaklaşık 950 ilacın fiyatında yüzde 1 ila yüzde 80 arasında değişen oranlarda indirim yapılmıştır. Bu da ilaç fiyatlarında ortalama ilave yüzde 20 oranında bir indirim sağlamıştır. 2 Ağustos 2004 tarihinden itibaren de ilaç fiyatları döviz kurundaki artışa paralel olarak yüzde 8,7 oranında artırılmıştır. Tüm bu gelişmeler sonucunda, ortalama ilaç fiyatlarında yüzde 25 ila yüzde 30 arasında indirim sağlanmıştır.

1999 yılında yapılan sosyal güvenlik reformu sosyal sigorta programlarının mali sürdürülebilirliğinin sağlanmasını, uzun dönemli aktüeryal dengelerinin kurulmasını ve sosyal sigorta kuruluşlarının idari ve mali etkinliklerinin artırılmasını amaçlamıştır. Ancak, 2001 ekonomik krizi işsizlik ve kayıtdışı ekonomiyi artırmış, prim tahsilat oranını düşürmüştür. Ayrıca sağlık harcamalarında ve primlerden bağımsız olarak yapılan emekli aylığı ödemelerinde yüksek oranlı artışlar meydana gelmiş, tüm bu gelişmeler sonucunda reform ile öngörülen etkiler istenen seviyede gerçekleşmemiştir. Bu çerçevede 2000 yılında yüzde 98 olan prim gelirlerinin sigorta giderlerini karşılama oranı 2003 yılında yüzde 84'e kadar gerilemiştir. Yine, bir emekliyi kaç çalışanın finanse ettiğini gösteren aktif-pasif oranı da 2000 yılındaki 2,0 seviyesinden 2003 yılında 1,77 seviyesine inmiştir.

Sosyal güvenlik sisteminin yeniden yapılandırılması doğrultusunda, ilgili devlet kurumlarının katkısıyla hazırlanan reform kitapçığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından 29 Temmuz 2004 tarihinde sosyal tarafların görüşlerine sunulmuştur.

Kitapçıkta öngörülen reform birbirini tamamlayan 4 ana bileşenden oluşmaktadır. İlki tek bir emeklilik sigortası rejiminin kurulmasıdır. İkincisi nüfusun tümüne eşit, koruyucu ve tedavi edici, kaliteli sağlık hizmeti sunumunun finansmanına yönelik genel sağlık sigortasının oluşturulmasıdır. Üçüncüsü, halen dağınık bir halde yürütülen sosyal yardım ve hizmetlerin bütünleştirilerek nesnel yararlanma ölçütlerine dayalı, tüm muhtaç kesimlerin erişebileceği bir sistemin oluşturulmasıdır. Dördüncü ve son bileşen ise, reformla öngörülen hizmetleri vatandaşlara kolay ulaştıracak, etkin işleyen, aynı zamanda sosyal güvenlik sistemlerini tek bir çatı altında toplayan yeni bir kurumsal yapının oluşturulmasıdır.

TABLO: II. 31 - Sosyal Güvenlik Kuruluşları Gelir-Gider Dengesi

2002

2003

2004 (1)