II. MAKROEKONOMİK GELİŞMELER VE PROJEKSİYONLAR
5. KAMU FİNANSMANI
H. KAMU İKTİSADİ TEŞEBBÜSLERİ
a) KİT'lerin Genel Yatırım ve Finansman Dengesi
2004 yılı Ekim ayı itibarıyla, 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararname
(KHK) kapsamında genel yatırım ve finansman dengesi oluşturulan 18
kamu iktisadi teşebbüsü (KİT) bulunmaktadır. Bu KİT'ler; MKEK, Eti
Maden, TTK, TKİ, EÜAŞ, TEİAŞ, TETAŞ, TPAO, BOTAŞ, TMO, ÇAYKUR, TİGEM,
DMO, TCDD, PTT, DHMİ, KIYEM ve Sümer Halı'dır. Halen özelleştirme
kapsamına alınmış olmakla beraber henüz programa alınmamış olan T.
Şeker Fabrikaları A.Ş. ile birlikte 4046 sayılı Kanuna tabi olarak
özelleştirme portföyünde yer alan ve yüzde 50'nin üzerinde kamu payı
bulunan kuruluşlar özelleştirme kapsamındaki işletmeci KİT'lerin finansman
dengesi kapsamında izlenmektedir. 2004 yılında TEDAŞ özelleştirme
kapsam ve programına alınmıştır.
233 sayılı KHK'ya tabi işletmeci KİT'lerin finansman fazlasının GSMH'ya
oranının 2003 yılındaki yüzde 0,36 seviyesinden, 2004 yılında yüzde
0,11 seviyesine düşeceği tahmin edilmektedir. Bu durumun en önemli
nedenleri; BOTAŞ'ın petrol fiyat artışından kaynaklanan maliyet artışını
satış fiyatlarına yansıtamaması, bütçeden yapılan görev zararı ödemelerinin
azalması ve sabit kıymetlerdeki artış ile TEDAŞ'ın özelleştirme kapsam
ve programına alınmasıdır. Bir önceki yılda 1.516 trilyon TL kar eden
işletmeci KİT'lerin 2004 yılında enflasyon muhasebesi uygulamasından
kaynaklanan enflasyon düzeltmesi karı/zararı dahil 829 trilyon TL
(enflasyon düzeltme karı/zararı hariç 905 trilyon TL) dönem karı elde
edeceği tahmin edilmektedir.
2004 yılında, Türk Telekom dahil kuruluşlar tarafından Hazineye 2.060
trilyon TL tutarında temettü ödenmesi ve Bütçe Kanunu uyarınca bazı
KİT'lerin hasılatlarından 841 trilyon TL pay aktarılması beklenmektedir.
Buna karşılık, Hazine tarafından 233 sayılı KHK'ya tabi kuruluşlara
1.327 trilyon TL tutarında bütçe transferi gerçekleştirilmesi öngörülmektedir.
2005 yılında işletmeci KİT'lerin finansman fazlasının GSMH'ya oranının
bir önceki yıla göre 0,27 puan yükselerek yüzde 0,38 seviyesinde gerçekleşmesi
programlanmıştır. Bu iyileşmeyi sağlayan en önemli etken, girdi maliyetlerindeki
artışın KİT ürünlerinin satış fiyatlarına yansıtılacağının öngörülmüş
olmasıdır. Söz konusu finansman fazlası, faiz gelir ve gideri hariç
tutulduğunda GSMH'nın yüzde 0,41'ine tekabül etmektedir. Bütçe transferleri
hariç tutulduğunda ise 2005 yılında işletmeci KİT'lerin finansman
fazlası yüzde 0,10'a gerilemektedir. 2005 yılında enflasyon muhasebesi
uygulamasından kaynaklanan enflasyon düzeltmesi karı/zararı dahil
1.484 trilyon TL (enflasyon düzeltme karı/zararı hariç 1.091 trilyon
TL) dönem karı elde edileceği tahmin edilmektedir.
2005 yılında, Türk Telekom dahil kuruluşlar tarafından Hazineye, 2.425
trilyon TL tutarında temettü ödenmesi ve Bütçe Kanunu uyarınca bazı
KİT'lerin hasılatlarından 181 trilyon TL pay aktarılması hedeflenmiştir.
31 Temmuz 2004 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan 5228 sayılı Kanunla,
Türk Telekom'un hasılatları üzerinden özel iletişim vergisi alınmaya
başlanması nedeniyle hasılat payı uygulamasının kaldırılması Hazineye
aktarılan hasılat payının düşmesine yol açmıştır. Buna karşılık, Hazine
tarafından 233 sayılı KHK'ya tabi kuruluşlara 1.361 trilyon TL tutarında
bütçe transferi gerçekleştirilmesi programlanmıştır.
Dünya petrol arz ve talep miktarlarının uzun süredir birbirine yakın
seyretmesi, uluslar arası ham petrol fiyatlarını petrol üreticisi
ülkelerdeki her türlü gelişmeye duyarlı hale getirmiştir. Bu kapsamda,
Irak savaşının yanı sıra Rusya ve Venezuella gibi ülkelerde yaşanan
iktisadi ve siyasi gelişmelerin yol açtığı belirsizlik, ham petrol
fiyatlarının 2003 yılı sonundan itibaren bir yükselme eğilimine girmesine
neden olmuştur. 2005 yılında da ham petrol fiyatlarında ulaşılan seviyeden
önemli bir gerileme olmayacağı varsayılmaktadır. Ham petrol fiyatlarındaki
bu sürekli ve yüksek artışın doğal gaz alım maliyetlerine ortalama
6 ay gecikmeli olarak yansıması nedeniyle, 2004 yılının ikinci yarısından
itibaren doğalgaz alım fiyatında bir artış meydana gelmiştir. Maliyetlerdeki
bu artışın başta BOTAŞ olmak üzere enerji KİT'lerindeki maliyetleri
zincirleme olarak etkilemesi beklenmektedir. Bu çerçevede, EÜAŞ'ın
doğal gaz santralleri ile doğal gazla üretim yapan yap-işlet ve yap-işlet-devret
santrallerinin üretim maliyetlerindeki artışın elektrik satış fiyatları
üzerinde baskıya yol açacağı öngörülmektedir. Diğer taraftan Türk
Lirasının 2004 yılında yabancı paralar karşısında reel olarak değer
kazanması maliyetleri olumlu olarak etkilemiştir.
2005 yılında doğal gaz piyasasının serbestleştirilmesi kapsamında,
BOTAŞ'ın faaliyet gösterdiği alanlara ait hesaplarının ayrıştırılmasına
ve mevcut doğal gaz alım sözleşmelerinin devrine ilişkin düzenlemelerin
gerçekleştirilmesi beklenmektedir.
Uzun yıllar boyunca tarım alanında faaliyet gösteren bazı KİT'lerde
(TEKEL, T. Şeker Fabrikaları A.Ş., TMO vb.) üretim ihtiyacı dışında
ve işletmecilik ilkelerine aykırı olarak yapılan tarımsal ürün alımları,
kuruluşların stoklarını aşırı seviyelere taşımıştır. Son yıllarda
tarımsal ürün alımları, piyasadaki arz talep dengesi dikkate alınarak
uygulanmaktadır. Ancak, 2004 yılındaki yüksek alımlar nedeniyle bu
uygulama TMO'da tam olarak gerçekleştirilememiştir. Tarımsal stokların
eritilmesi politikasına 2005 yılında da devam edilebilmesi için gerekli
tedbirlerin alınması öngörülmüştür.
2005 yılında, TMO'nun 700 bin ton buğday, T. Şeker Fabrikaları A.Ş.'nin
8,5 milyon ton şeker pancarı, TEKEL'in 53 bin ton yaprak tütün ve
ÇAYKUR'un 600 bin ton yaş çay yaprağı satın alması programlanmıştır.
İşletmeci KİT'lerin istihdam harcamalarının toplam maliyetler içerisindeki
payının faaliyet gösterdikleri sektör ortalamalarına göre daha yüksek
olması, rekabet güçlerini azaltmaktadır. Özellikle istihdam harcamaları,
özkaynakları yerine konsolide bütçe kaynaklarından karşılanan bazı
KİT'lerin (TTK, TCDD) ticari olarak faaliyetlerini sürdürmeleri işletmecilik
ilkeleri açısından mümkün görülmemektedir. 2004 yılı gerçekleşme tahminine
göre TTK ve TCDD'ye yapılan bütçe transferleri hariç tutulduğunda
bu kuruluşların finansman açığının GSMH içerisindeki payı sırasıyla
yüzde 0,09 ve yüzde 0,18'dir. 2005 yılı programında ise bu oranların
sırasıyla yüzde 0,08 ve yüzde 0,21 olması öngörülmüştür.
2005 yılında işletmeci KİT'lerin 2.886 trilyon TL tutarında sabit
sermaye yatırımı yapmaları programlanmıştır. İşletmeci KİT sabit sermaye
yatırımları içinde enerji sektörünün payı yüzde 26,4; ulaştırma-haberleşme
sektörünün payı yüzde 52,2 olarak programlanmıştır.
Özelleştirme kapsamındaki KİT finansman dengesi, kapsama yeni giren
ve özelleştirme nedeniyle kapsamdan çıkan kuruluşlara bağlı olarak
değişmektedir. Uzun yıllar boyunca özelleştirme kapsamında bulunan
kuruluşlarda verimliliğin ve işgücü motivasyonunun düştüğü gözlenmektedir.
Özellikle rekabete açık sektörlerde faaliyet gösteren kapsama dahil
kuruluşların işletmecilik anlayışlarının gözden geçirilmesi ve maliyet
yapılarının karlılık hedefleri doğrultusunda düzenlenmesi zorunluluk
arz etmektedir.
Özelleştirme kapsamında izlenen KİT'lerin finansman fazlasının GSMH
içindeki payının 2003 yılındaki yüzde 0,38 seviyesinden, 2004 yılında
özellikle TEKEL'in alkol müessesesinin ve İGSAŞ'ın özelleştirilmesi
ile TÜPRAŞ'taki stok değişmesi nedeniyle yüzde 0,33'e düşeceği tahmin
edilmektedir. Özelleştirme kapsamındaki kuruluşların finansman fazlasının
2005 yılında GSMH'nın yüzde 0,46'sına yükselmesi beklenmektedir.
Özelleştirme kapsamındaki KİT'lerin 2003 yılında sabit sermaye yatırımları
343 trilyon TL olarak gerçekleşmiştir. TEDAŞ'ın özelleştirme kapsam
ve programına alınması ile THY yatırımlarındaki artışın sabit sermaye
yatırımlarını, 2004 yılında 1.231 trilyon TL'ye yükseltmesi beklenmektedir.
2005 yılında ise sabit sermaye yatırımlarının 1.425 trilyon TL olması
programlanmıştır.
2003 yılını 793 trilyon TL dönem karı ile kapatan özelleştirme kapsamındaki
KİT'lerin, 2004 yılında enflasyon muhasebesi uygulamasından kaynaklanan
enflasyon düzeltmesi karı/zararı dahil 29 trilyon TL (enflasyon düzeltme
karı/zararı hariç 943 trilyon TL) kar edecekleri tahmin edilmektedir.
2005 yılında ise enflasyon düzeltmesi karı/zararı dahil 1.438 trilyon
TL (enflasyon düzeltme karı/zararı hariç 1.922 trilyon TL) dönem karı
elde etmeleri hedeflenmektedir.
TABLO: II. 34- 233 Sayılı KHK'ya
Tabi İşletmeci KİT Finansman Dengesi
| |
2002*
|
2002
|
2003*
|
2003
|
2004*(1)
|
2004 (1)
|
2005*(2)
|
2005(2)
|
| |
(Cari Fiyatlarla, Trilyon TL)
|
|
A. TOPLAM GELİRLER
|
47 613
|
39 578
|
51 819
|
41 945
|
44 659
|
33 616
|
51 889
|
40 504
|
|
I. İşletme Gelirleri
|
41 127
|
34 246
|
46 556
|
37 644
|
39 818
|
29 799
|
46 257
|
37 045
|
|
1. Mal
ve Hizmet Satış Hasılatı
|
37 865
|
31 680
|
43 014
|
34 937
|
35 280
|
27 345
|
43 402
|
34 807
|
|
2. Diğer Gelirler
|
3 262
|
2 566
|
3 543
|
2 707
|
4 538
|
2 454
|
2 855
|
2 238
|
|
II. Kurum Bünyesinde
Kalan Fonlar
|
4 511
|
3 357
|
3 403
|
2 441
|
3 604
|
2 581
|
4 260
|
2 088
|
|
1. Amortismanlar
|
3 006
|
1 990
|
2 557
|
1 903
|
2 080
|
2 080
|
3 413
|
2 313
|
|
2. Enflasyon Düzeltme Karı/Zararı
|
0
|
0
|
0
|
0
|
763
|
76
|
350
|
-392
|
|
3. Karşılıklar
|
1 505
|
1 367
|
846
|
538
|
761
|
426
|
497
|
167
|
|
III. Bütçe ve Fonlar
|
1 975
|
1 975
|
1 857
|
1 857
|
1 236
|
1 236
|
1 371
|
1 371
|
|
IV. Diğer Gelirler
|
0
|
0
|
3
|
3
|
0
|
0
|
0
|
0
|
|
B. TOPLAM GİDERLER
|
43 537
|
36 576
|
49 090
|
40 671
|
42 894
|
33 134
|
49 243
|
38 667
|
|
I. İşletme Giderleri
|
38 499
|
33 393
|
42 732
|
36 669
|
35 775
|
29 651
|
43 091
|
36 124
|
|
1. Mal ve Hizmet Satış Maliyeti
|
30 799
|
27 327
|
33 812
|
29 955
|
28 108
|
24 826
|
36 352
|
31 920
|
|
2. Diğer Giderler
|
7 700
|
6 066
|
8 920
|
6 714
|
7 667
|
4 825
|
6 739
|
4 204
|
|
II. Yatırım Harcamaları
|
3 126
|
2 827
|
2 491
|
2 146
|
2 876
|
2 326
|
3 486
|
2 886
|
|
III. Stok Artışı
|
305
|
292
|
339
|
347
|
471
|
467
|
-98
|
-98
|
|
IV. Sabit Kıymet Artışı
|
-728
|
-707
|
39
|
58
|
-1 014
|
-210
|
-601
|
-907
|
|
V. Dolaysız Vergiler
|
1 184
|
567
|
1 903
|
749
|
1 763
|
495
|
940
|
337
|
|
VI. Temettü Ödemeleri
|
1 100
|
153
|
1 582
|
700
|
2 060
|
406
|
2 425
|
325
|
|
VII. Diğer Giderler
|
52
|
50
|
3
|
3
|
964
|
1
|
0
|
0
|
|
C. BORÇLANMA GEREĞİ
|
4 076
|
3 002
|
2 729
|
1 274
|
1 764
|
482
|
2 646
|
1 838
|
|
D. FİNANSMAN
|
-4 076
|
-3 002
|
-2 729
|
-1 274
|
-1 764
|
-482
|
-2 646
|
-1 838
|
|
I. Kasa Banka Değişimi
|
-694
|
-491
|
424
|
329
|
259
|
514
|
-440
|
-32
|
|
II. İç Borçlanma (Net)
|
-4 473
|
-3 606
|
-3 546
|
-2 004
|
-2 844
|
-1 822
|
-3 251
|
-2 851
|
|
III. Dış Borçlanma
(Net)
|
1 091
|
1 095
|
394
|
401
|
821
|
826
|
1 044
|
1 044
|
|
BİLGİ İÇİN: Dönem Kar/Zararı
|
3.610
|
1.836
|
4.365
|
1.516
|
4.725
|
829
|
3.728
|
1.484
|
|
Faktör Gelirleri
|
7.139
|
4.210
|
7.227
|
3.416
|
7.647
|
2.729
|
7.427
|
3.009
|
|
Maaş ve Ücret Ödemeleri
|
5.038
|
3.857
|
6.183
|
4.699
|
5.864
|
4.213
|
6.109
|
4.502
|
|
|
(GSMH'ya Oranlar, Yüzde)
|
|
A. TOPLAM GELİRLER
|
17,4
|
14,5
|
14,5
|
11,8
|
10,5
|
7,9
|
10,8
|
8,4
|
|
I. İşletme Gelirleri
|
15,0
|
12,5
|
13,1
|
10,6
|
9,4
|
7,0
|
9,6
|
7,7
|
|
1. Mal
ve Hizmet Satış Hasılatı
|
13,8
|
11,6
|
12,1
|
9,8
|
8,3
|
6,4
|
9,0
|
7,2
|
|
2. Diğer Gelirler
|
1,2
|
0,9
|
1,0
|
0,8
|
1,1
|
0,6
|
0,6
|
0,5
|
|
II. Kurum Bünyesinde
Kalan Fonlar
|
1,6
|
1,2
|
1,0
|
|