II. MAKROEKONOMİK GELİŞMELER VE PROJEKSİYONLAR
6. MALİ PİYASALARDA GELİŞMELER
A. PARA POLİTİKASI, FAİZ ORANLARI VE DÖVİZ KURU
a) Para Politikası
Merkez Bankası, 2002 yılı başından itibaren sürdürmekte olduğu
para politikası stratejisini 2004 yılında da devam ettirmiştir. Bu
strateji çerçevesinde Merkez Bankası bir yandan tamamen gelecek dönem
enflasyon hedefine odaklanan örtük enflasyon hedeflemesi politikasını
uygularken bir yandan da ekonomik birimlerin bekleyişlerini yönlendirmek
amacıyla bilançosunda çeşitli parasal büyüklükleri performans kriteri
ve gösterge hedef olarak belirlemiştir.
Uygulanan bu politika çerçevesinde, Merkez Bankası 2004 yılı için
belirlenen yüzde 12 enflasyon hedefi doğrultusunda kısa vadeli faiz
oranlarını temel politika aracı olarak kullanmış ve para tabanı büyüklüğüne
nominal çıpa işlevi verme uygulamasını sürdürmüştür. Aynı şekilde
net iç varlıklar büyüklüğü gösterge hedef olarak gözetilirken, net
uluslar arası rezervler performans kriteri olarak 2004 yılı boyunca
takip edilmiştir. Bu çerçevede 31 Ekim 2003 tarihli Niyet Mektubu
ile 2004 yılına ilişkin parasal performans kriteri ve gösterge hedefler
belirlenmiş ve yıl içerisindeki gelişmelere bağlı olarak, 2 Nisan
2004 ve 15 Temmuz 2004 tarihli Niyet Mektuplarında söz konusu hedefler
için iki kez revizyona gidilmiştir. Belirtilen dönemlerde revizyon
ihtiyacı para talebindeki hızlı artış ve buna bağlı olarak para tabanı
hedeflerinin belirlenen sınırlar üzerinde kalmasından kaynaklanmıştır.
Özellikle ekonomik birimlerin enflasyonist bekleyişlerindeki iyileşme,
sıkı para ve maliye politikalarının bir sonucu olarak enflasyon ve
faiz oranlarındaki hızlı gerileme ve döviz kurlarındaki dengeli seyir
2004 yılı için para talebinde öngörülenin üzerinde bir artışa neden
olmuştur. Hedeflerdeki değişikliklerin ardından Merkez Bankası, 31
Ağustos 2004 tarihi itibarıyla tüm parasal hedeflerini gerçekleştirmiştir.
TABLO: II. 44 - Performans Kriterleri,
Gösterge Değer ve Gerçekleşmeleri (1)
| |
Para
Tabanı Üst Sınırı (Trilyon
TL)
|
Net
İç Varlıklar Üst Sınırı
(2) (Trilyon
TL)
|
Net
Uluslar arası Rezerv Alt Sınırı (3) (Milyon
ABD Doları)
|
| |
Hedef
|
Gerçekleşme
|
Hedef
|
Gerçekleşme
|
Hedef
|
Gerçekleşme
|
|
30 Eylül 2003
|
14 100 (P)
|
13 877
|
33 800 (G)
|
22 968
|
-6 000 (P)
|
1 504
|
|
31 Aralık 2003
|
14 900 (P)
|
14 657
|
28 400 (G)
|
25 997
|
-2 000 (P)
|
-536
|
|
31 Mart 2004
|
16 100 (P)
|
16 948
|
29 600 (G)
|
27 321
|
-2 000 (P)
|
748
|
|
30 Nisan 2004
|
17 500 (P)
|
17 508
|
31 600 (G)
|
26 076
|
-2 000 (P)
|
1 791
|
|
31 Ağustos 2004
|
20 500 (P)
|
19 301
|
34 600 (G)
|
28 015
|
-2 000 (P)
|
1 629
|
Kaynak: Merkez Bankası
(1) Üst sınırlar söz
konusu tarihlerdeki ve bu tarihlerin her biri ile sona eren son beş
iş günündeki stokların ortalaması üzerinden hesaplanacaktır. (P):
Performans Kriteri, (G): Gösterge Değer
(2) Net iç varlıklar
hesabı, Merkez Bankası bilançosunun net iç varlıklar hesabına Hazinenin
IMF yükümlülüklerinin ve bir yıldan kısa vadeli yabancı para (YP)
borçlarının eklenmesinden oluşmaktadır.
(3) Net uluslar arası rezervler, Merkez Bankasının
net uluslar arası rezervlerinden Hazinenin IMF’ye olan yükümlülükleri
ve vadesi 1 yıldan kısa döviz cinsinden borçlarının çıkarılması ile
bulunmaktadır
Merkez Bankası, 2004 yılının ilk dokuz ayında, gelecek dönem enflasyonuna
ilişkin beklentileri şekillendirmek üzere kısa vadeli faiz oranlarını
etkin bir şekilde kullanmıştır. Bu çerçevede Merkez Bankası kısa vadeli
faiz oranlarında, 5 Şubat 2004, 17 Mart 2004 ve 8 Eylül 2004 tarihlerinde
olmak üzere üç kez indirime gitmiştir. Bu gelişme neticesinde 2003
yıl sonu itibarıyla yüzde 26 seviyesinde bulunan gecelik borçlanma
faiz oranı 8 Eylül 2004 tarihi itibarıyla yüzde 20 seviyesine gerilerken,
gecelik borç verme faiz oranı aynı dönemde yüzde 31'den, yüzde 24'e
gerilemiştir. Merkez Bankası, bankaların zorunlu karşılıklarına uyguladığı
faiz oranlarında da 19 Mart 2004 ve 25 Ağustos 2004 tarihlerinde indirime
gitmiştir. Böylece, 2003 yıl sonu itibarıyla yüzde 16 seviyesinde
bulunan söz konusu faiz oranı, indirimlerin ardından yüzde 12,5 seviyesine
gerilemiştir.
Merkez Bankası faiz oranlarına ilişkin kararlarını, fiyat istikrarı
temel hedefine yönelik olarak gelecek dönem enflasyonundaki olası
gelişmeleri göz önünde bulundurarak almıştır. Bu çerçevede, maliye
politikasındaki gelişmeler, kamu ve özel sektörde yapılan fiyatlamalar,
iç talepteki gelişmeler, enflasyon beklentileri, döviz kurları ve
onu etkileyebilecek faktörler, dışsal şoklar faiz kararlarının alınması
esnasında dikkate alınmıştır. Bu çerçevede Merkez Bankası kısa vadeli
faiz oranlarında enflasyon hedefi doğrultusunda indirimler gerçekleştirmekle
birlikte, uygulanmakta olan sıkı para politikasının bir sonucu olarak
gecelik vadede reel faiz gerçekleşmeleri 2004 yılında da yüksek seviyelerde
kalmıştır.
2004 yılı Ocak-Eylül döneminde Merkez Bankası bilançosunda genişleme,
net döviz pozisyonundaki artıştan kaynaklanmıştır. Söz konusu dönemde,
net döviz pozisyonunda 4,7 katrilyon TL artış gerçekleşirken, net
iç varlıklar aynı dönemde 2,5 katrilyon TL gerileme göstererek, bilanço
üzerinde daraltıcı bir etkide bulunmuştur. Merkez Bankasının en geniş
TL yükümlülüğünü ifade eden Merkez Bankası Parasının aynı dönemde
kompozisyonundaki gelişim incelendiğinde, Merkez Bankasının bireylere
ve bankacılık kesimine olan yükümlülüklerine işaret eden rezerv parada
5,2 katrilyon TL, kamu kesimine olan yükümlülüklerini ifade eden kamu
mevduatında ise 1,1 katrilyon TL artış gerçekleştiği gözlenmektedir.
Söz konusu dönemde Merkez Bankasının piyasalara kısa vadeli yükümlülüğünü
gösteren APİ'den borçlar hesabında 4,1 katrilyon TL tutarında bir
gerileme gerçekleşmiştir. Bu gelişmelere bağlı olarak 2004 yılının
üçüncü çeyreği itibarıyla Merkez Bankası Parası bir önceki yıl sonuna
göre 2,2 katrilyon TL artarak 26,3 katrilyon TL seviyesine ulaşmıştır.
2004 Eylül sonu itibarıyla emisyon ve rezerv para büyüklüklerinin
bir önceki yıl sonuna göre artış hızı ise sırasıyla yüzde 30,0 ve
yüzde 34,8 oranında gerçekleşmiştir. Aynı dönemde TEFE artış oranının
yüzde 9,3 olduğu dikkate alındığında her iki parasal büyüklük de 2004
yılı Ocak-Eylül döneminde önemli oranda reel artış göstermiştir. Merkez
Bankası net dış varlıkları, 2004 yılı Ocak-Eylül döneminde 4,6 milyar
ABD doları artış gösterirken, bu artışta belirleyici faktör diğer
hesabı altında izlenen IMF'ye olan borçlar kaleminde görülen hızlı
gerileme olmuştur. Nitekim, söz konusu dönemde yoğun borç ödemelerine
bağlı olarak IMF'ye olan borçlar 3,4 milyar ABD doları tutarında gerilemiştir.
TABLO: II. 45 - 2002 Yılı Merkez
Bankası Net Döviz Pozisyonu (1)
(Milyon ABD Doları)
| |
2002
|
2003
|
2004
|
| |
Aralık
|
Aralık
|
Mart
|
Haziran
|
Eylül
|
|
Net Döviz Pozisyonu
|
-2 047
|
393
|
1 844
|
2 656
|
3 503
|
|
-Net
Dış Varlıklar
|
8 023
|
12 367
|
13 049
|
15 115
|
16 979
|
|
Net Rezervler
|
26 385
|
33 004
|
32 424
|
33 338
|
34 162
|
|
Kredi Mek. DTH (-)
|
14 029
|
17 286
|
16 946
|
16 844
|
17 081
|
|
Diğer
|
-4 334
|
-3 350
|
-2 429
|
-1 378
|
-102
|
|
-İç
Döviz Yükümlülükleri
|
10 070
|
11 974
|
11 205
|
12 459
|
13 477
|
|
Döviz Olarak Tak. Ed. Kamu Mvd.
|
3 530
|
4 669
|
4 257
|
4 496
|
4 977
|
|
Hazine Mevduatı
|
2 581
|
3 273
|
2 692
|
1 684
|
3 108
|
|
Bankaların Döviz Mevduatı
|
6 539
|
7 305
|
6 947
|
7 963
|
8 500
|
Kaynak: Merkez Bankası
(1) Ayın son günü itibarıyla
(1) Ayın son günü itibarıyla
2004 yılının üçüncü çeyreği itibarıyla M1, M2 ve M2Y para arzları
bir önceki yıl sonuna göre sırasıyla yüzde 30,4, yüzde 27,6 ve yüzde
18,6 oranında artış göstermiştir. Aynı dönemde TEFE artışının yüzde
9,3 olduğu dikkate alındığında, para arzları 2004 yılı Ocak-Eylül
döneminde reel olarak artış göstermiştir. Söz konusu dönemde döviz
kurlarındaki istikrarlı seyre bağlı olarak ekonomik birimler portföy
tercihlerinde TL tasarruf araçlarını tercih etmeye devam etmiştir.
Nitekim, 2003 yıl sonu itibarıyla ekonomik birimlerin portföy tercihlerini
yansıtan M2/M2Y oranı yüzde 54,0 iken, aynı oran 2004 Eylül sonu itibarıyla
yüzde 58,1'e yükselmiştir.
TABLO: II.46- Merkez Bankası
Analitik Bilançosu (1)
(Trilyon
TL)
| |
2002
|
|
2003
|
|
2004
|
| |
Aralık
|
|
Aralık
|
|
Mart
|
Haziran
|
Eylül
|
|
NDP+Net İç Varlıklar = MBP(2)
|
20 240
|
24 134
|
26 125
|
25 924
|
26 295
|
|
Net Döviz Pozisyonu(NDP)
|
-3 380
|
549
|
2 418
|
3 947
|
5 246
|
|
- Net Dış Varlıklar
|
13 247
|
17 262
|
17 111
|
22 460
|
25 430
|
|
- İç Döviz Yükümlülükleri
|
16 627
|
16 713
|
14 692
|
18 513
|
20 184
|
|
Net İç Varlıklar (I+II)
|
23 620
|
23 585
|
23 706
|
21 977
|
21 049
|
|
I- Top. İç Kred. (1+2+3+4+5)
|
30 320
|
28 754
|
28 288
|
26 139
|
24 798
|
|
1- Hazinenin Borçları
|
30 855
|
28 024
|
26 577
|
25 500
|
23 926
|
|
a. DİBS
|
21 117
|
19 562
|
19 785
|
19 097
|
18 765
|
|
b. Dövize Endeksli DİBS
|
9 792
|
8 517
|
6 838
|
6 445
|
5 219
|
|
c. Diğer
|
-54
|
-55
|
-46
|
-41
|
-59
|
|
2- Değerleme Hesabı
|
-798
|
723
|
1 397
|
323
|
555
|
|
3- IMF Acil Yardımı
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
|
4 - Bankalara Açılan Krd.
|
13
|
7
|
11
|
13
|
14
|
|
5- TMSF'na Kullan. Krd.
|
250
|
0
|
302
|
302
|
302
|
|
II- Diğer
|
-6 700
|
-5 168
|
-4 581
|
-4 162
|
-3 749
|
|
|
|
|
|
|
|
|
REZERV PARA
|
10 982
|
15 010
|
17 110
|
18 291
|
20 240
|
|
Emisyon
|
7 654
|
10 676
|
11 644
|
13 007
|
13 878
|
|
Bankalar Zor. Karş.
|
1 672
|
2 289
|
2 588
|
2 731
|
2 956
|
|
Bankalar Serbest
Mevduat
|
1 406
|
1 903
|
2 714
|
2 489
|
3 276
|
|
Diğer
|
250
|
143
|
165
|
64
|
129
|
|
PARASAL TABAN
|
19 781
|
23 270
|
24 744
|
25 124
|
24 375
|
|
APİ’den Borçlar
|
8 799
|
8 260
|
7 634
|
6 833
|
4 135
|
|
MERKEZ BANKASI
PARASI
|
20 240
|
24 134
|
26 125
|
25 924
|
26 295
|
|
Kamu Mevduatı
|
459
|
864
|
1 381
|
800
|
1 920
|
Kaynak: Merkez Bankası
(1) Ayın son günü itibarıyla. Toplamlar yuvarlama
sonucu tutmayabilir.
(2) MBP: Merkez Bankası
Parası
TABLO: II. 47 - Başlıca Parasal
Büyüklükler (1)
(Trilyon
TL)
| |
2002
|
|
2003
|
|
2004
|
|
|
Aralık
|
|
Aralık
|
|
Mart
|
Haziran
|
Eylül
|
|
Emisyon
Hacmi
|
7 654
|
10 676
|
11 644
|
13 007
|
13 878
|
|
Para
Arzı ( M1 )
|
14 259
|
21 564
|
22 555
|
25 911
|
28 127
|
|
Para
Arzı ( M2 )
|
61 195
|
80 923
|
91 936
|
97 811
|
103 270
|
|
Para
Arzı ( M2Y )
|
133 450
|
149 855
|
154 505
|
166 321
|
177 748
|
|
Mevduat
Bank. Yurt içi Kredileri
|
31 845
|
48 018
|
53 444
|
64 266
|
69 452
|
|
- Tüketici Kredileri
|
2 902
|
6 048
|
8 099
|
10 873
|
11 915
|
|
KYB
Yurt içi Kredileri
|
3 064
|
3 730
|
3 954
|
4 319
|
4 569
|
|
Net
Yurt içi Kredi Hacmi
|
|