II. MAKROEKONOMİK GELİŞMELER VE PROJEKSİYONLAR

7. FİYATLAR

2003 yılı sonunda oniki aylık artış hızları TÜFE'de yüzde 18,4, TEFE'de ise yüzde 13,9 olarak gerçekleşmiştir. 2002 yılına göre enflasyondaki düşme TÜFE'de 11,4 puan, TEFE'de ise 16,9 puan olmuştur. Enflasyonda kaydedilen bu düşüşte etkili olan önemli unsurların başında, uygulanan parasal ve mali disiplin sonucu ekonomiye olan güvenin artması ve dolayısıyla enflasyon bekleyişlerinde sağlanan istikrarlı düşüş gelmektedir. Program çerçevesinde izlenen para, maliye ve gelirler politikaları iç talepteki artışı kontrol altında tutarak bu talep artışının fiyatlara yansımasını sınırlı seviyede tutmuştur. Bunun yanında, Türk Lirasının değer kazanması ve enerji fiyatlarındaki görece düşük artışlar üretim maliyetlerini sınırlayarak enflasyon oranlarındaki azalmaya önemli katkıda bulunmuştur. Ayrıca, gıda ve tarım fiyatlarındaki gerileme de bu süreci desteklemiştir.

2004 yılının Ocak-Eylül döneminde enflasyon, geçen yılın aynı dönemine göre TÜFE'de yüzde 13,8'den yüzde 4,8'e, TEFE'de ise yüzde 10,7'den yüzde 9,3'e gerilemiştir. Yıllık fiyat artış hızları ise TEFE'de 1970 yılından beri ilk kez Şubat 2004'de, TÜFE'de ise 1983 yılından beri ilk kez Mayıs 2004'de tek haneli seviyelere gerilemiştir. Enflasyondaki bu düşme, yılın ilk dört ayı ve Eylül ayında tarım fiyatlarındaki ve son dönemde ise dünya hammadde fiyatlarındaki yüksek artışlara rağmen gerçekleşmiştir. Merkez Bankası beklenti anketlerine göre, Mart ayında enflasyon bekleyişleri (TÜFE) ilk kez yıl sonu enflasyon hedefi seviyesine gerilemiş ve daha sonraki aylarda beklentiler hedefin de altına inmiştir. Enflasyon bekleyişlerindeki düşüş, artan rekabet ortamı ve izlenen parasal ve mali disiplin maliyet artışlarının fiyatlara geçişini sınırlandırmıştır. Bu süreç, serbest döviz kuru rejimiyle birlikte döviz kurundaki dalgalanmaların fiyatlara yansımasını da zayıflatmıştır. Diğer taraftan, enerji sektöründe fiyatların 2004 yılının ilk dokuz ayında yüzde 1,9 oranında azalması enflasyondaki gerileme sürecine katkıda bulunan diğer bir faktör olmuştur.

2004 yılının Ocak-Eylül döneminde TEFE'de artış hızları, kamu kesiminde yüzde 14,9, özel kesimde ise yüzde 7,2 olarak gerçekleşmiştir. Kamu imalat sanayiinde yılın ilk dokuz ayında fiyat artış hızı yüzde 17,8 olmuştur. Mayıs ayından itibaren uluslar arası piyasalarda ham petrol, kimyasal ürünler ve ana metal sanayii fiyatlarının yükselmesi bu gelişmede önemli rol oynamıştır.

TABLO: II. 55 - Eylül Ayı İtibarıyla Fiyat Endekslerinde Gelişmeler (1994=100)

	Aylık Yüzde Değişme			Yıl Sonuna Göre Yüzde Değişme					12 Aylık Yüzde Değişme								Yıllık Ort.Yüzde Değişme
	2003	2004			2003	2004		2003			2004				2003			2004
TEFE
Genel	0,1	1,8			10,7	9,3				19,1		12,5				30,3			11,2
-Tarım	0,4	5,5			12,3	4,6				32,0		11,8				39,0			15,4
-Madencilik	1,1	3,4			13,1	14,5				11,7		17,3				34,1			8,1
-İmalat	-0,1	0,7			10,7	11,4				16,5		13,4				28,2			10,5
-Enerji	-0,1	0,3			2,6	-1,9				6,4		-1,3				16,7			0,2
Özel	0,3	2,1			10,7	7,2				20,8		11,3				30,3			12,0
-Tarım	0,4	5,5			12,3	4,6				32,0		11,8				39,0			15,4
-Madencilik	2,1	0,4			24,9	4,8				34,5		6,7				58,0			16,2
-İmalat	0,2	0,6			9,7	8,6				15,8		11,2				25,9			10,1
Kamu	-0,6	-1,2			10,9	14,9				14,9		15,4				30,2			9,1
-Madencilik	0,7	4,7			8,4	18,9				3,6		22,3				26,2			4,8
-İmalat	-0,8	-1,1			12,9	17,8				17,9		18,1				33,7			11,2
-Enerji	-0,1	-0,3			2,6	-1,9				6,4		-1,3				16,7			0,2
TÜFE
-Genel	1,9	0,9			13,8	4,8				23,0		9,0				28,4			12,9
-Gıda, İçki, Tütün	1,3	0,2			13,8	0,7				29,4		7,3				30,0			12,7
-Giyim ve Ayakkabı	3,2	1,0			8,4	-5,7				26,6		-0,4				34,1			7,5
-Konut ve Kira	2,6	2,0			14,1	10,3				21,3		14,6				26,5			16,4
-Ev Eşyası	1,3	0,4			11,3	-0,7				14,0		0,1				20,5			5,1
-Sağlık	0,6	0,1			22,9	7,8				26,4		6,8				29,7			13,3
-Ulaştırma	-0,2	0,2			13,4	8,4				17,0		9,1				29,1			9,5
-Eğlence ve Kültür	0,5	0,1			5,1	-1,2				9,7		3,5				18,0			6,2
-Eğitim	11,0	3,3			21,9	12,9				22,0		13,1				46,3			21,1
-Otel,Pastane,Lokanta	2,3	0,6			24,4	10,6				32,2		17,5				34,3			23,8
-Çeşitli Mal ve Hiz.	1,8	0,6			15,8	6,3				20,7		7,9				27,2			12,5

Kaynak: DİE

Özel imalat sanayii fiyatları ise yılın ilk dokuz ayında yüzde 8,6 oranında artış kaydetmiştir. Döviz kurunun genelde istikrarlı seyri burada önemli rol oynamıştır.

Bu gelişmeler sonucunda 2004 yılı sonunda TEFE oniki aylık artış hızının yüzde 13,5 olacağı tahmin edilmektedir.

TABLO: II. 56 - Toptan Eşya ve Tüketici Fiyat Endekslerindeki Gelişmeler

		TEFE					TÜFE
		Genel	Tarım	Maden	İmalat	Enerji	Genel
1997	I. Dönem	17,0	21,1	14,2	14,4	17,1	16,3
	II. Dönem	17,0	25,5	6,2	14,5	10,0	17,0
	III. Dönem	15,7	3,1	22,6	21,4	10,9	17,3
	IV. Dönem	19,2	23,3	15,8	17,9	17,0	22,9
	Yıl Sonu	91,0	96,5	72,6	91,2	64,1	99,1
	Yıllık Ortalama	81,8	86,9	76,2	80,1	71,8	85,7
1998	I. Dönem	17,2	29,1	5,1	12,9	17,0	18,2
	II. Dönem	11,3	13,9	6,1	10,1	13,7	12,6
	III. Dönem	8,3	1,9	12,6	10,8	14,5	11,5
	IV. Dönem	12,0	17,4	9,9	9,8	10,9	16,6
	Yıl Sonu	54,3	71,9	34,0	47,1	69,9	69,7
	Yıllık Ortalama	71,8	86,8	48,6	66,7	71,8	84,6
1999	I. Dönem	10,3	12,7	5,3	9,2	12,9	12,4
	II. Dönem	12,2	8,6	20,8	13,6	14,0	12,1
	III.Dönem	10,8	-3,5	18,5	16,8	13,7	12,3
	IV. Dönem	15,4	12,0	20,9	16,5	15,5	17,4
	Yıl Sonu	62,9	30,0	94,1	76,7	71,3	68,8
	Yıllık Ortalama	53,1	41,8	62,4	57,2	64,7	64,9
2000	I. Dönem	16,2	17,2	18,1	15,9	12,8	14,2
	II. Dönem	7,2	9,2	7,5	6,4	6,8	7,3
	III. Dönem	3,2	-3,1	10,1	5,1	7,2	6,0
	IV. Dönem	7,0	10,9	10,3	5,6	7,4	9,5
	Yıl Sonu	32,7	39,8	46,1	29,4	37,4	39,0
	Yıllık Ortalama	51,4	38,0	73,7	56,1	52,0	54,9
2001	I. Dönem	9,8	13,2	4,9	8,3	18,4	8,9
	II. Dönem	29,2	13,5	34,0	34,5	36,0	20,5
	III. Dönem	11,9	-0,1	17,3	15,0	18,3	10,4
	IV. Dönem	16,4	20,3	9,3	15,9	13,1	15,6
	Yıl Sonu	88,6	65,5	72,3	96,1	115,8	68,5
	Yıllık Ortalama	61,6	42,3	68,9	66,7	89,7	54,4
2002	I. Dönem	11,0	31,4	-0,9	5,4	12,4	10,7
	II. Dönem	4,6	0,7	13,8	5,9	2,1	4,1
	III. Dönem	6,2	-6,3	15,0	10,1	5,8	4,7
	IV. Dönem	8,1	15,8	7,1	6,0	5,2	9,1
	Yıl Sonu	30,8	35,2	38,4	29,7	24,3	29,7
	Yıllık Ortalama	50,1	56,4	46,7	48,3	49,7	45,0
2003	I. Dönem	11,4	19,8	11,9	9,3	2,6	7,4
	II. Dönem	3,9	11,7	-4,0	1,7	0,8	6,0
	III. Dönem	-2,1	-11,3	-0,2	1,1	0,4	0,8
	IV. Dönem	1,9	3,9	2,5	1,3	0,3	4,2
	Yıl Sonu	13,9	20,0	15,9	12,6	3,2	18,4
	Yıllık Ortalama	25,6	33,9	26,1	23,8	11,0	25,3
2004	I. Dönem	5,5	16,6	0,3	2,3	-0,9	2,5
	II. Dönem	4,2	4,6	6,9	4,3	-1,5	1,6
	III. Dönem	-1,1	-15,1	4,9	4,1	0,5	1,0

Kaynak: DİE

2004 yılının ilk dokuz ayında TÜFE aylık artış hızlarının hedeflenen patikanın altında kalmasında gıda fiyatlarının söz konusu dönemde ancak yüzde 0,7 oranında artış göstermesi ve giyim alt sektöründe fiyatların yüzde 5,7 oranında azalması önemli rol oynamıştır. Ancak hizmetler sektöründe (kira, eğitim, sağlık) geriye dönük endeksleme alışkanlığından kaynaklanan fiyat katılığının devam ettiği gözlenmektedir. 2004 yılı sonunda TÜFE oniki aylık artış hızının hedefin 2 puan altında kalarak yüzde 10 seviyesinde gerçekleşmesi öngörülmektedir.

2005 yılında oniki aylık fiyat artış hızı, TEFE ve TÜFE'de yüzde 8 olarak hedeflenmiştir. Enflasyon oranları ve enflasyon bekleyişlerindeki azalma eğiliminin sürdürülmesinde; bütçe disiplini ve mali uyum kalitesi, kamu ücret ve gelirler politikalarının enflasyon hedefiyle uyumlu olarak yürütülmesi, yapısal reform alanlarında kalıcı adımlar atılmaya devam edilmesi ve enflasyona odaklı para politikası uygulamaları önemli rol oynayacaktır. 2004 yılında kaydedilen yüksek iç talep artışının 2005 yılında yavaşlaması ve üretim artışlarının verimlilik artışlarıyla desteklenmesi enflasyonda sağlanan kazanımların artırılmasına katkıda bulunacaktır. Diğer taraftan, 2005 yılında uluslar arası piyasalarda ithal hammadde fiyatlarının seyri ve bunların enflasyon üzerinde doğrudan ve girdi maliyetleri yoluyla yansımaları yıl sonu enflasyon hedeflerine ulaşılması açısından önem arz etmektedir.

TABLO: II. 57 - Fiyat Artışlarını Etkileyen Faktörlere İlişkin Gelişmeler

(Yıllık Ortalama Yüzde Artış Oranı)

	1997	1998	1999	2000	2001	2002	2003	2004
Toptan Eşya Fiy. Endeksi (1)	81,8	71,8	53,1	51,4	61,6	50,1	25,6	11,2(4)
-Kamu Genel	85,5	58,4	71,2	69,4	70,8	49,0	24,7	9,1(4)
-Özel İmalat	77,6	70,0	52,0	50,1	66,4	47,7	21,8	10,1(4)
Tüketici Fiyatları Endeksi (1)	85,7	84,6	64,9	54,9	54,4	45,0	25,3	12,9(4)
-Gıda	92,5	82,3	48,6	49,8	50,3	49,9	28,7	12,7(4)
Dolar Kuru	86,5	71,7	60,6	49,4	96,1	23,0	-0,6	-7,6(4)
Emisyon Hacmi (2)	82,1	71,3	94,0	57,8	41,3	44,6	40,7	41,6(4)
Para Arzı (M2Y) (2)	99,3	91,8	106,5	42,5	82,2	28,2	12,3	28,9(4)
İç Borçlanma Faiz Oranı (3)	108,4	115,6	109,5	38,0	96,2	63,8	45,0	26,5(4)
Nominal Ücret (Net)
-Kamu	121,4	82,1	134,3	65,7	36,6	31,7	26,9	5,8(5)
-Özel	80,2	115,9	84,0	56,5	23,2	43,5	21,9	-
Nominal Net Maaş	116,3	82,2	72,4	37,1	48,6	53,3	24,2	13,4(5)
Kamu Kesimi Borçlanma
Gereği / GSMH (Yüzde)	7,7	9,4	15,6	11,8	16,4	12,7	9,4	5,9(5)
İhracat Fiyat Endeksi (1)	-4,7	-4,0	-6,8	-4,3	-2,6	-1,8	11,2	10,1(5)
İthalat Fiyat Endeksi (1)	-8,7	-4,1	-5,5	4,5	-0,3	-1,2	8,5	12,3(5)

Kaynak: DİE, DPT
(1) 1994=100 bazlı endekse göre
(2) 12 Aylık yüzde değişme
(3) Devlet iç borçlanma senetleri ortalama faiz oranı (yıllık bileşik,stopaj hariç)
(4) Eylül sonu itibarıyla
(5) Yıllık tahmin