III. SOSYAL REFAHIN ARTIRILMASI

6. KOBİ'LER VE ESNAF - SANATKARLAR

a) Mevcut Durum

İşsizliğin azaltılması ve yeni istihdam alanlarının yaratılmasında oynadıkları rolleri, dengeli ekonomik ve sosyal kalkınmanın sağlanması ve sürdürülmesine yaptıkları olumlu katkıları ve piyasa koşullarında meydana gelen değişmelere hızlı uyum sağlayabilen esnek bir üretim yapısına sahip olmaları, küçük ve orta boy işletmeleri (KOBİ) günümüz dünyasında daha önemli bir konuma getirmektedir. Taşıdıkları önem dolayısıyla başta gelişmiş ülkeler olmak üzere hemen bütün ülkeler KOBİ'lerin doğması, büyümesi, gelişmesi ve korunması için uygun ortamı hazırlayacak politikalar geliştirmekte ve uygulamaktadır.

2002 yılı sanayi ve iş yeri geçici sayım sonuçlarına göre ülkemiz girişim sayısı 1,720,598'dir. Mikro ölçekli olarak tanımlanan 1 ila 9 işçi çalıştıran işletmeler toplam işletmelerin yüzde 94,4'ünü oluştururken, 10-49 kişi çalıştıran küçük ölçekli işletmeler yüzde 3,1'ini, 50-150 kişi çalıştıran işletmeler yüzde 0,4'ünü, 151-250 kişi çalıştıran işletmeler yüzde 0,08'ini, 251'den fazla kişi çalıştıran işletmeler ise yaklaşık yüzde 0,11'ini teşkil etmektedir.

TABLO: VI. 19 - Girişimlerin Sektörel Dağılımı

Sektörler	Girişim Sayısı	Yüzde
Madencilik ve Taşocakçılığı	1 809	0,11
İmalat	246 899	14,35
Elektrik, Gaz, Su Dağıtımı	1 703	0,1
İnşaat	35 702	2,07
Ticaret	794 715	46,19
Ulaştırma, Depolama, Haberleşme	244 490	14,21
Mali Aracı Kuruluşların Faaliyetleri	13 538	0,79
Gayrimenkul, Kiralama ve İş Faaliyetleri	90 473	5,26
Eğitim Hizmetleri	5 692	0,33
Sağlık İşleri ve Sosyal Hizmetler	31 546	1,83
Diğer Sosyal, Toplumsal ve Kişisel Hizmet Faaliyetleri	90 919	5,28
Otel ve Lokantalar	163 112	9,48
Toplam	1 720 598	100,00

Kaynak: DİE, 2002 Yılı Sanayi ve İşyeri Sayımı Geçici Sonuçları

İşletmelerin sektörel dağılımına bakıldığında ise en büyük payı yüzde 46,19 ile ticaret oluşturmaktadır. İmalat sektöründe toplam girişimlerin yüzde 14,35'ini oluşturan 246.899 firma yer almaktadır.

Esnaf ve Sanatkar Siciline kayıtlı küçük işletmelerin sayısı yaklaşık 3 milyondur. Sicile kayıtlı olmayan işletmelerle birlikte bu rakamın 4 milyonun üzerinde olduğu tahmin edilmektedir. Bu kesim, Türkiye Esnaf ve Sanatkarları Konfederasyonu bünyesinde yer alan 13 mesleki federasyon, 82 odalar birliği ve 3.483 oda şeklinde örgütlenmiştir.

Tüccar ve sanayicilerin yasal düzeydeki üst kuruluşu olan Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB), 11 sanayi odası, 2 deniz ticaret odası, 175 ticaret ve sanayi odası ile 112 ticaret borsası şeklinde örgütlenmiş olup 2003 yılı verilerine göre kayıtlı üye sayısı yaklaşık 1,2 milyondur.

İşletmelerin bulundukları yerlere göre dağılımlarına bakıldığında imalat sanayi işletmelerinin sadece yüzde 24'ü planlı yerleşme alanları olan serbest bölgeler, organize sanayi bölgeleri (OSB), küçük sanayi siteleri (KSS), teknoloji geliştirme bölgeleri ve teknoloji geliştirme merkezleri (TEKMER) içerisinde yer almaktadır.

KOBİ'lere sağlanan finansman destekleri içindeki en önemli payı Türkiye Halk Bankası tarafından kullandırılan uygun koşullu krediler oluşturmaktadır. Türkiye Halk Bankası tarafından KOBİ'leri desteklemek amacıyla kullandırılan kredi miktarında, yararlanan firma sayısında ve esnaf ve sanatkarları desteklemek amacıyla kullandırılan kooperatif kredilerinde önemli bir artış yaşanmıştır.

TABLO: VI. 20 - Türkiye Halk Bankası Kredilerinin Yıllar İtibarıyla Dağılımı

	KOBİ Kredileri				Kooperatif Kredileri
	Fon Kaynaklı Krediler		Sanayi Kredileri		Esnaf ve Sanatkar Kredileri
Yıllar	Sayı	Tutar (Milyar TL)	Sayı	Tutar (Milyar TL)	Sayı	Tutar (Milyar TL)
2001	37 492	612 291	14 191	28 914	891 222	173 486
2002	33 567	640 000	17 042	114 000	86 599	153 891
2003	34 563	661 521	28 126	333 625	149 558	689 738
2004	31 014	725 484	33 655	553 463	191 767	1 081 244

Kaynak: Türkiye Halk Bankası

Kredi Garanti Fonu (KGF) verdiği kefaletlerle KOBİ'lerin bankalardan kullandıkları kredilere teminat sağlamaktadır. Ekonomik konjonktürdeki iyileşme ve finans piyasasındaki gelişmelere dayalı olarak, 2001-2003 yılları arasında KGF tarafından KOBİ'lerin kredi başvurularına sağlanan kefalet oranında önemli bir artış sağlanmıştır. 2001 yılında sağlanan kefalet 2,2 trilyon TL iken, 2002 yılında sağlanan miktar 5,2 trilyon TL, 2003 yılında ise 14,1 trilyon TL'ye ulaşmıştır.

2003 yılında verilen kefaletlerin yüzde 88'i imalat sanayiinde faaliyet gösteren firmalar tarafından kullanılmıştır. Geçtiğimiz yıllarla karşılaştırıldığında imalat sanayiinin aldığı payda gerileme, hizmetler ve madencilik sektörüne verilen kefaletlerde ise bir artış görülmektedir. Verilen kefaletlerin yüzde 31'i İç Anadolu, yüzde 30'u Marmara, yüzde 23'ü Ege, yüzde 9'u ise Karadeniz Bölgesinde faaliyet gösteren işletmeler tarafından kullanılmıştır.

2003 yılında verilen kefalet hizmetinden en çok 10 ila 49 işçi çalıştıran küçük işletmeler yararlanmıştır. Kefaletin yüzde 52'si işletme kredileri için kullandırılırken, yüzde 35'i yatırım, yüzde 13'ü ise gayri nakdi krediler içindir.

KGF'nin çalıştığı banka sayısı Türkiye Halk Bankası, Garanti Bankası, Şekerbank, Yapı Kredi Bankası ve Türkiye Vakıflar Bankasına 2004 yılında Tekstilbankın katılmasıyla 6'ya yükselmiştir

Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB) 28 işletme geliştirme merkezi, 12 TEKMER, 10 laboratuvar merkezi ve 6 adet KOBİ merkezi tarafından yürütülen faaliyetler çerçevesinde, KOBİ'lere yatırım, üretim, yönetim ve pazarlama konularında danışmanlık hizmetleri vermiş, ortak kullanım atölyeleri ve laboratuvar hizmetleri ile özellikle imalat sanayiinde çalışan firmaların gelişmiş teknolojilerle tanışmasını sağlamıştır. KOBİ'lere bu çerçevede sağlanan destekler 2002 yılında 7 trilyon TL iken 2003 yılında 123 trilyon TL'ye, 2004 yılının ilk sekiz ayında ise 52,4 trilyon TL'ye ulaşmıştır.

Dış Ticaret Müsteşarlığının KOBİ'lere Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı ve TÜBİTAK Teknoloji İzleme ve Değerlendirme Başkanlığı (TİDEB) aracılığıyla kullandırılan Ar-Ge destekleri ile yurt dışı fuarlara katılım desteklerinde belirgin bir artış sağlanmıştır. 2001 yılında 62,8 trilyon TL olan ihracata yönelik devlet yardımları 2002 yılında 89,8 trilyon TL'ye, 2003 yılında 149,7 trilyon TL'ye, 2004 yılının ilk yedi ayında ise 99,7 trilyon TL'ye ulaşmıştır.

AB bilimsel ve teknolojik gelişme alanındaki 6. çerçeve programı kapsamında Ocak 2004 tarihine kadar Avrupa araştırma alanının güçlendirilmesi ve bütünleştirilmesi alanında KOBİ'lerin dahil olduğu yatay araştırma faaliyetlerine Türkiye'den 42 katılımcı tarafından 25 proje sunulmuş ve bunlardan 5 tanesi desteklenmek üzere kabul edilmiştir. 6. çerçeve programı kapsamında ülkemizdeki KOBİ'ler çok az proje sunabilmiş ve genellikle AB'nin diğer üyelerinin projelerinde katılımcı kuruluş olarak yer almışlardır. Türkiye 6. Çerçeve Programına yaptığı katkının çok küçük bir kısmını kullanabilmiştir.

Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından OSB ve KSS'ler desteklenmeye devam edilmiştir. Bu çerçevede, 2003 yılı sonuna kadar toplam 372 adet KSS ile 84.313 iş yerinde yaklaşık 505 bin kişiye daha sağlıklı şartlarda çalışma imkanı sağlanmıştır. Hizmete açılan KSS'lerin 275'inde çıraklık okulu veya eğitim merkezi bulunmaktadır. 2004 yılında ise 2.115 iş yeri kapasiteli, 13 adet KSS'nin tamamlanması programlanmıştır.

2003 yılı sonu itibarıyla bitmiş 76 OSB'de bulunan 50.085 iş yerinin 29.320'sinde faaliyete geçilmiştir. 871.178 kişiye istihdam sağlayabilecek kapasitede olan bu iş yerlerinde 536.254 kişi istihdam edilmiştir. 2004 yılında, 116 iş yeri ve 21.948 kişilik istihdam kapasitesine sahip, 3 OSB projesinin tamamlanması programlanmıştır.

5084 sayılı Yatırımların ve İstihdamın Teşviki Kanununun yürürlüğe girmesinin ardından 2.010'u henüz tamamlanmamış OSB'lere olmak üzere, toplam 3.054 müracaat yapılmıştır. Bu müracaatların 829'una parsel tahsis edilmiştir.

5195 sayılı Endüstri Bölgeleri Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun 1 Temmuz 2004 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar

KOBİ'ler ile esnaf ve sanatkarların ulusal ve uluslar arası gelişmeleri izleyebilen, iş potansiyelini geliştirebilen bir yapıya kavuşturulması esastır.

KOBİ'lerin finansman sorunlarının çözümüne yönelik olarak modern finansman yöntemlerinin alt yapılarının oluşturulmasına devam edilecektir.

KOBİ'lerin dünya pazarlarında rekabet üstünlüğü elde edebilmeleri için, etkin firma yapısının oluşturulması, kaliteli üretim ve standardizasyonun sağlanması, ürün ve pazar çeşitlendirilmesi, üretimde çevre dostu teknolojilerin kullanılması, yeni girişimcilerin ortaya çıkarılması, uluslar arası pazarlarda kabul gören markaların geliştirilmesi ve sektörel dış ticaret şirketleri uygulamalarının etkinliğinin artırılması amacıyla oluşturulacak projelerin desteklenmesi yönündeki çalışmalar sürdürülecektir.

İşletmelere yönelik diğer devlet destekleri ile birlikte bütünselliğin sağlanması açısından, ülkemizin öncelikleri ve mevcut desteklerin etkinliği göz önüne alınarak, KOSGEB desteklerinin belirli bir odaklanma çerçevesinde yapılandırılması sağlanacaktır.

KOBİ'lerde teknolojinin yayılmasını hızlandırabilmek için transfer kapasitesinin geliştirilmesine yönelik eğitim, danışmanlık, Ar-Ge desteklerinin yoğunlaştırılması sağlanacaktır.

Teknoloji geliştirme bölgeleri uygulamalarında mevcutların geliştirilmesine öncelik verilecektir.

Uluslar arası teknik ve mali işbirliği programlarından daha fazla yararlanmak amacıyla, KOBİ'lere yönelik projelerin hazırlanması için Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, KOSGEB ve KOBİ'leri temsil eden kuruluşların proje hazırlama ve uygulama kapasitelerinin güçlendirilmesi sağlanacaktır.

Ar-Ge alt yapısı olmayan veya zayıf olan KOBİ'lerin üniversitelerle birlikte proje üreterek AB'nin mevcut Ar-Ge kaynağından daha iyi yararlanabilmesi için gerekli çalışmalar yapılacaktır.

Esnaf ve sanatkar kesimine yönelik kredi destekleri artırılacaktır.

c) Hukuki ve Kurumsal Düzenlemeler

Büyük sanayi ve yan sanayi ilişkilerinin sağlıklı gelişmesini ve işlemesini sağlayacak mevzuat düzenlemesi yapılacaktır.

Ortak bir KOBİ tanımının belirlenmesine yönelik yürütülen mevzuat düzenlemesi sonuçlandırılacaktır.

507 sayılı Esnaf ve Sanatkarlar Kanunu günün ihtiyaçlarına uygun olarak yeniden düzenlenecektir.