EKONOMİDE ETKİNLİĞİN ARTIRILMASI

II. FİKRİ HAKLARIN KORUNMASI

a) Mevcut Durum

Fikri haklara ilişkin yasal, idari ve teknik altyapı ile ilgili olarak ülkemizde yakın dönemde oluşturulmuş olan sistem, dünyadaki gelişmeler ve ilerlemeler gözönüne alınarak ülkemiz ihtiyaçlarına uyumlu olacak şekilde ve dinamik bir yaklaşımla değerlendirilip yenilenmekte ve geliştirilmektedir.

Sistemin idari altyapısının iyileştirilmesine yönelik girişimlerden biri olan eser ve bağlantılı haklar alanındaki mevcut kurumsal yapının gözden geçirilerek yeniden düzenlenmesi ihtiyacı devam etmektedir. Bu alanda diğer bir girişim olan sınai haklar idari altyapısının güncelleştirilmesi çalışması ise, Türk Patent Enstitüsü'nün (TPE) Kuruluş ve Görevleri Hakkında 544 sayılı KHK'da değişiklik yapan Kanunun 2003 yılı sonunda yürürlüğe girmesiyle sonuçlanmıştır. Ayrıca, Entegre Devre Topografyalarının Korunmasına İlişkin Kanun 30 Nisan 2004 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Diğer taraftan, sınai haklara ilişkin mevzuatta cezai hükümlerin uyumlaştırılması ve uygulamada karşılaşılan sorunların giderilmesi amacıyla yeni bir düzenleme yapılmış ve 26 Haziran 2004 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun 15 Ocak 2004 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Kanunda bahsi geçen yönetmeliklerin hazırlanmasına ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda, Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Yönetmelik ve Çiftçi İstisnası Uygulama Esasları Yönetmeliği 12 Ağustos 2004 tarihinde yayımlanmıştır.

Fikri haklar sisteminin iyileştirilmesi amacıyla özellikle korsanlık ve sahtecilikle mücadele çerçevesinde önemli girişimlerde bulunulmuştur. Bu kapsamda; 12 Mart 2004 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 5101 sayılı Kanunla, fikir ve sanat eserlerinin sokaklarda satışının engellenmesi sağlanmış, fikir ve sanat eserlerinin kaydedilmesi ve çoğaltılmasına ilişkin materyalleri üreten, çoğaltan ve satan kurumların sertifikalandırılmasına ilişkin hükümler getirilmiş, meslek birliklerinin yükümlülükleri ve tarife esasları ile denetim usulleri yeniden belirlenmiş, yargının takdir yetkisini genişletici biçimde cezai hükümler tekrar düzenlenmiş, veri tabanlarının korunmasına ilişkin özel bir düzenleme yapılmıştır.

5101 sayılı Kanuna ait ikincil mevzuat çalışmaları sürdürülmektedir. Bu kapsamda, ilk olarak Eser, İcra, Yapım ve Yayınların Kullanılması ve/veya İletilmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik 8 Haziran 2004 tarihinde yayımlanmıştır.

Diğer taraftan 3257 sayılı Sinema, Video ve Müzik Eserleri Kanunu, 21 Temmuz 2004 tarihinde yayımlanan 5224 sayılı Sinema Filmlerinin Değerlendirilmesi ve Sınıflandırılması ile Desteklenmesi Hakkında Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır. Böylelikle, 5846 sayılı Kanunun uygulanmasında ortaya çıkan karışıklıklar giderilmiş ve görsel-işitsel sektörün geliştirilmesine yönelik birtakım düzenlemeler getirilmiştir.

Korsanlık ve sahtecilikle mücadelede önemli bir diğer unsur olan sınır önlemlerine ilişkin olarak gümrüklerde 2002 yılından itibaren başlatılan uygulamayla tüm gümrük idarelerinde bir örneklik sağlanmış, bu alanda gümrük muayene memurlarının eğitimi amacıyla seminerler gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, uygulamada görülen aksaklıkların giderilmesini teminen 4458 sayılı Gümrük Kanununun ilgili hükümlerinde değişiklik yapılmak üzere bir Kanun Tasarısı hazırlanmış ve TBMM'ye gönderilmiştir. Tasarıyla, fikri hakların korunmasına ilişkin sınır önlemleri konusunda 1383/2003 sayılı AB Konsey Tüzüğüne uyum amaçlanmaktadır.

Fikri haklar sisteminin temel unsurları arasında yer alan hak izleme kuruluşlarının daha işlevsel bir yapıya kavuşturulması amacıyla başlatılan girişimler devam etmektedir. Bu kapsamda, 5101 sayılı Kanunla eser haklarına ilişkin meslek birliklerinin idari ve mali yükümlülükleri ve denetim mekanizmalarına ilişkin olarak bazı düzenlemeler getirilmiştir. Diğer taraftan, sınai haklar alanında patent ve marka vekilleri birliğinin kurulmasına yönelik Türkiye Patent ve Marka Vekilleri Birliği Kanunu tasarısı ile ilgili çalışmalar devam etmektedir.

Fikri haklar sisteminin bir diğer ana unsuru olan ve mevzuatta yer alan ihtisas mahkemeleri kurulmuş; İstanbul'da 5, Ankara'da 2 ve İzmir'de 1 adet olmak üzere faaliyete geçmişlerdir.

Patent başvurularının çevrim içi kabulü, tekniğin bilinen durumuna ilişkin araştırma raporlarının ve patentlenebilirlik kriterlerine ilişkin inceleme raporlarının Türk Patent Enstitüsü bünyesinde düzenlenmesi, uluslar arası kurumlarla elektronik veri tabanı değişimi sistemlerinin kurulması ile ilgili altyapı çalışmaları sürdürülmektedir.

Dünya Bankası destekli II. Teknoloji Geliştirme Projesi sonuçlanma aşamasına gelmiştir. Ayrıca, AB tarafından ülkemize sağlanan katılım öncesi mali yardım kapsamında Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın yürüteceği ve fikri haklar sisteminde etkinliği amaçlayan bir proje hazırlanmış ve çalışmaları başlamıştır.

AB kaynaklarından finanse edilen ve Adalet Bakanlığı tarafından yürütülen Fikri-Sınai Hakların Etkin Uygulanması Projesi sonuçlanma aşamasındadır. Bu proje kapsamında, Ankara Üniversitesi Fikri ve Sınai Haklar Araştırma ve Uygulama Merkezi (FİSAUM) bünyesinde bir ihtisas kütüphanesi kurulmuş, ihtisas mahkemeleri oluşturulmuş, kütüphane, mahkemeler, gümrük idareleri ve TPE arasında bir bilgi ağı oluşturulması sağlanmıştır.

WIPO Eser Hakları ve WIPO İcralar ve Fonogramlar Antlaşmalarına katılım çalışmaları sürdürülmektedir. UPOV Sözleşmesine üyelik başvurusu yapılmıştır. Marka Kanunlarının Harmonizasyonu Antlaşması ve Endüstriyel Tasarımların Uluslararası Tesciline İlişkin Lahey Anlaşmasına katılım ile ilgili kanunlar 14 Nisan 2004 tarihli, ilgili kararlar 23 Eylül 2004 tarihli Resmi Gazetelerde yayımlanmış olup 1 Ocak 2005 tarihinden itibaren yürürlüğe girecektir.

TABLO: VIII. 1 -Türkiye’de Sınai Haklar ile İlgili Başvurular (Adet)

	2000	2001	2002	2003	2004*
Marka	28 627	28 177	35 685	37 919	30 522
- Yerli	20 945	19 054	25 509	29 476	24 650
- Yabancı	7 682	9 123	10 176	8 443	5 872
Patent	3 444	3 219	1 879	1 162	1 499
- Yerli	266	299	297	465	444
- Yabancı	3 178	2 920	1 582	697	1 055
Tasarım	2 552	2 852	3 947	4 284	3 477
- Yerli	2 294	2 560	3 671	4 030	3 137
- Yabancı	258	292	276	254	340
Coğrafi İşaretler	10	25	27	27	8
- Yerli	10	25	27	27	8
- Yabancı	--	--	--	--	--
Faydalı Model	460	640	927	1 212	1 086
- Yerli	444	624	913	1 196	1 073
- Yabancı	16	16	14	16	13
İlaç Patenti	739	793	320	80	54
- Yerli	14	5	6	14	4
- Yabancı	725	788	314	66	50

Kaynak: Türk Patent Enstitüsü
(*) Eylül sonu

b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar

Ülke koşullarını ve ihtiyaçlarını gözeten, uluslar arası standartlarla uyumlu fikri haklar sisteminin bütün kurum ve kurallarıyla oluşturulması ve sürdürülmesi kapsamında; Kültür ve Turizm Bakanlığının ilgili birimi yeniden yapılandırılacak, TPE'nin teknik ve insan kaynakları alt yapısı güçlendirilecek, vekillik müessesesi kurumsallaştırılacak ve bu alandaki uluslar arası anlaşmalara katılım çalışmaları sürdürülecektir.

Fikri haklar sisteminin temel işlevlerini yerine getiren ilgili kamu kurumları ve sivil toplum örgütlerinin etkin bir eşgüdüm içerisinde çalışmaları sağlanacaktır.

Fikri haklar ile ilgili temel kavramların benimsetilmesi, yerleştirilmesi, hak ihlalleri hakkında toplumun bilinçlendirilmesi, bu alanda kaydedilen gelişmelerin ve uygulamaların aktarılması amacıyla; toplumun ilgili kesimlerine yönelik tanıtım, yayın ve eğitim faaliyetlerinin gerçekleştirilmesine devam edilecek, özellikle çocuklara ve gençlere yönelik görsel ağırlıklı programlar düzenlenecektir.

c) Hukuki ve Kurumsal Düzenlemeler

Eser ve bağlantılı hak sahiplerinin haklarının daha etkin korunması amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları ve Sinema Genel Müdürlüğü yeniden yapılandırılacaktır.

WIPO Eser Hakları ve WIPO İcralar ve Fonogramlar Antlaşmaları ile UPOV Sözleşmesine katılım çalışmaları sonuçlandırılacaktır.