XI. KENTSEL VE KIRSAL ALT YAPI

7. KIRSAL ALT YAPI

a) Mevcut Durum

Kırsal alt yapının oluşturulması kapsamında; toprak ve su kaynaklarının geliştirilmesine yönelik tarımsal alt yapının yaygınlaştırılması, kaynakların yönetimi ve etkin kullanımına dair çalışmaların yapılması önemini korumaktadır.

2004 yılı sonu itibarıyla toplam kamu sulamalarının 3,97 milyon hektara ulaşması ve halk sulamaları ile birlikte, ekonomik olarak sulanabilir 8,5 milyon hektar alanın 4,97 milyon hektarının sulanabilir hale gelmesi beklenmektedir.

Kamu eliyle gerçekleştirilen bazı hizmetlere sulama tesislerinden faydalananların katılımının sağlanması amacıyla, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü'nce inşa edilen sulama şebekelerinin 2003 yılı sonu itibarıyla 1.826 bin hektarının işletme-bakım sorumluluğu çeşitli kuruluşlara devredilmiş olup, 2004 yılında ilave 26 bin hektar alanda sulamanın devri beklenmektedir. Bu örgütlere destek olmak üzere geliştirilen ve 2004 yılında tamamlanan, Dünya Bankası finansman destekli proje kapsamında 390 adet su kullanıcı örgütün 280 adedi projeden yararlanmıştır.

GAP kapsamında; Fırat havzasında inşaatı devam eden Aşağı Fırat I. Merhale Sulamaları projesiyle Şanlıurfa-Harran Ovasının 124 bin hektarı sulamaya açılmış olup, 2004 yılı sonuna kadar ilave 6000 hektarlık alanda yatırımın tamamlanması beklenmektedir. Hükümetler arası ikili işbirliği ile kredili olarak yürütülen 18.322 hektarlık Yaylak Sulamasında 7.950 hektar, 8.669 hektarlık Bozova I. Kısım Sulamasında 4.840 hektar ilave alanda sulama şebekesi tamamlanacaktır. Bunun yanı sıra; Dicle havzasında yürütülen Kralkızı-Dicle I. Merhale projesi ile 1.935 hektar, Batman II. Merhale projesinde ise ilk defa 1.075 hektarlık şebekenin 2004 yılında tamamlanarak sulamaya açılması beklenmektedir. Bu çerçevede, 2004 yılı sonu itibarıyla 130 bin hektarı Aşağı Fırat I. Merhale Sulamalarından olmak üzere GAP ve kapsamındaki münferit projelerle toplam sulamaya açılacak alan 254 bin hektara ulaşacaktır.

Sulamanın yanı sıra verim artışı sağlamaya yönelik arazi toplulaştırma ve tarla içi geliştirme hizmetlerinde, 2004 yılı sonu itibarıyla 344 bin hektarı toplulaştırmalı olmak üzere toplam 1.050 bin hektar alanda hizmetin gerçekleşmesi beklenmektedir.

Toprak ve su kaynaklarının tahsis, kullanım ve yönetimine yönelik yeterli mevzuatın bulunmayışı doğal ve ekonomik kaynakların israfına yol açmaktadır.

Sulama sektörü yatırım politikalarının oluşturulmasında, yatırımdan faydalanacakların katılımlarının yeterince sağlanamaması, yatırımların kamu imkanlarıyla yürütülmesine ve tamamlanan tesislerin kullanıcılar tarafından benimsenmemesine ve etkin kullanılmamasına neden olmaktadır.

Tarımsal alt yapı hizmetlerinde, Devlet Su İşleri yatırımlarının geri ödenmesinde izlenen yöntemin aksaklıkları ve Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü yatırımlarında geri ödeme uygulamasının olmaması, kaynakların rasyonel kullanımına olumsuz etki yapmaktadır.

Rasyonalizasyon çalışmalarına rağmen Yatırım Programında yer alan proje paketinin büyüklüğü nedeniyle mevcut yatırım imkanları ile projelerden beklenen fayda sağlanamamakta ve ülkenin tarımsal alt yapı ihtiyacı istenen düzeyde karşılanamamaktadır.

Toprak potansiyelinin tespitine yönelik olarak, ön inceleme düzeyinde yapılmış bulunan toprak etütlerinin detaylandırılması ve bunlara dayalı arazi kullanım planlarının hazırlanması önemini korumaktadır.

Arazi kullanım planlarının bulunmayışı, tarım alanlarının tarım dışı kullanımındaki artış, mevcut arazilerin miras ve satış yoluyla bölünmesi, fiilen tarım yapılan alanların ve elde edilen verimin azalmasına neden olmakta ve mevcut haliyle yasal düzenleme gerektiren arazi toplulaştırma hizmetlerine olan ihtiyacı artırmaktadır.

Sulama ve arazi toplulaştırma yatırımları ile tarla içi geliştirme hizmetlerinin ilgili kuruluşlar tarafından özellikle GAP kapsamında eş güdüm içinde yürütülmesi önem arz etmektedir.

TABLO: VI. 36 - Toprak ve Su Kaynakları Faaliyetlerinde Gelişmeler

(Hektar)

Faaliyet Kolu	2003 Gerçekleşme	2004 Gerçekleşme Tahmini	2005 Program
Sulama	28 585	73 555	65 600
Tarla İçi Geliştirme	23 500	21 000	27 300
Toprak Muhafaza	1 500	2 300	4 900
Taşkın Koruma	21 780	15 390	12 000

Kırsal alanda; AB'nin tarım ve kırsal kalkınma politikalarına uyum sağlanması, ulusal kalkınma planları ile uyumlu kırsal kalkınma projelerinin hayata geçirilmesi, kırsal kalkınmaya yönelik tüm projelerin yürütülmesinde ilgili kuruluşlar arasında koordinasyon sağlanması, yerel yönetimler, sivil toplum örgütleri ve yararlanıcıların karar alma ve uygulama süreçlerine katılımının sağlanması ve doğal kaynakların sürdürülebilir bir şekilde kullanılması ilkeleri çerçevesinde çalışmalar sürdürülmektedir. Ancak, kırsal alana ilişkin bir finansman sisteminin oluşturulması ihtiyacı bulunmaktadır

Kırsal alanda bulunan yerleşim yerlerinin tamamı ulaşım ağına bağlanmış, yüzde 99'una elektrik ve köy muhtarlıklarının tamamına telefon hizmeti götürülmüştür. Kırsal yerleşimlerin yüzde 90'ına sağlıklı ve yeterli, yüzde 8'ine sağlıklı ancak yetersiz içme suyu sağlanmasına karşılık, yüzde 2'sinde sağlıklı içme suyu bulunmamaktadır. Sağlıklı içme suyu bulunan kırsal yerleşmelerin yüzde 78'inde şebekeli dağıtım sistemi kurulmuştur.

Kırsal yerleşim yerlerine götürülen şebekeli içme suyu sisteminin yaygınlaştırılması nedeniyle bu yerleşim birimlerinde atık su toplama ve bertaraf sistemlerinin geliştirilmesi ihtiyacı artmıştır. Bugüne kadar 6.005 köyde kanalizasyon tesisi yapılmıştır.

Enerji ve sulama amaçlı baraj yapımlarındaki kamulaştırma nedeniyle, yerlerinden olan çok sayıdaki ailenin zamanında iskan edilememesi önemli sosyal ve ekonomik sorunlara yol açmaktadır.

36.527'si köy ve 42.098'i bağlı birim olmak üzere kırsal alanlarda toplam 78.625 yerleşim birimi bulunmaktadır. Kırsal alandaki yerleşim çok parçalı ve dağınıktır. Bu durum, fiziki ve sosyal alt yapı hizmetlerinin götürülmesinde sıkıntıya sebep olmaktadır. Bu nedenle merkezi nitelikteki kırsal yerleşmelerin işlevsel hale getirilerek hizmetlerin götürülmesini sağlamak ve büyük kentlere olan göçü yönlendirip istihdam olanakları oluşturmak amacıyla başlatılan çalışmaların geliştirilerek sürdürülmesi gerekmektedir.

Köylere yönelik hizmetler büyük ölçüde merkezi idare birimleri veya il özel idarelerince yerine getirilmektedir.

Köylerde yeni yerleşim yeri belirleme, imar planı yapımı ve kredili konut yapımı talebi giderek artmakta olduğundan bu hususlara ilişkin yeni strateji ve tedbirlerin geliştirilmesi gerekmektedir.

Kırsal alanda yaygınlaşarak işlevlerini sürdüren kırsal kalkınma amaçlı kooperatif ve birliklerin geliştirilmesi ve girişimciliğin desteklenmesi önemini korumaktadır. Bu amaçla 2004 yılında kırsal kesimde faaliyet gösteren 111 kooperatife teknik ve mali destek sağlanması programlanmıştır.

b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar

Dengeli, sürdürülebilir ve çevreyle uyumlu tarımsal kalkınmanın sağlanmasına yönelik tarımsal altyapının katılımcı bir yaklaşımla geliştirilmesi temel amaçtır.

2005 Yılı Yatırım Programında yılı içinde tamamlanacak, kredili yürütülecek ve belirli aşamaya gelmiş projelere öncelik verilecektir.

GAP kapsamında yürütülen sulama, arazi toplulaştırma ve tarla içi geliştirme hizmetleri eş güdüm içinde yürütülecektir. Bu çerçevede sulama yatırımı ileri aşamada bulunan Şanlıurfa-Harran Ovası ile Yaylak ve Bozova Projelerinde arazi toplulaştırma faaliyeti ve bunu takiben tarla içi geliştirme hizmetlerine ağırlık verilecektir. Diğer yandan, Kralkızı-Dicle Projesinin hayata geçirilmesiyle birlikte, Dicle havzasında arazi toplulaştırma ve tarla içi geliştirme hizmetlerine önem verilecektir. 2005 yılında, GAP kapsamında yürütülen projeler ile toplulaştırma ve kamulaştırma hizmetlerinin gerçekleştirilmesinde aksaklık yaşanmaması halinde, toplam 15,4 bin hektarlık alanda ilave sulama yatırımının gerçekleştirilmesi planlanmıştır.

2005 yılında ülke genelinde; 12.000 hektarlık taşkın koruma, 4.900 hektarlık toprak muhafaza, 15.800 hektarı arazi toplulaştırmalı olmak üzere 27.300 hektarlık tarla içi geliştirme ve 65.600 hektarlık yeni sulama şebekesinin gerçekleştirilmesi öngörülmektedir. Böylece, 8,5 milyon hektar toplam alanın yüzde 59'unu teşkil eden 5 milyon hektar alan sulanabilir olacaktır.
Su havzalarında ve kıyı alanlarındaki kırsal yerleşmelerde kanalizasyon ve arıtma sistemlerinin yaygınlaştırılmasına devam edilecektir.

Göçer aileler ile yerleri kamulaştırılan ailelerin iskanının sağlanmasına devam edilecektir.

Toplu iskanda; arazi temininin zor ve konutların ihale edilerek yapılmasının maliyetinin yüksek olması nedeniyle, isteyen hak sahipleriyle işbirliği yapılarak kredi usulü ile hizmetin daha etkin olarak gerçekleştirilmesi çalışmalarına başlanacaktır.

c) Hukuki ve Kurumsal Düzenlemeler

Su kaynaklarının sektörel ve sektörler arası planlanması, korunması ve özellikle yerüstü sularının tahsisi konularında ülkemiz koşullarına uygun, çerçeve nitelikli bir yasa taslağı hazırlanacaktır.

Mevcut alt yapının etkin kullanımı ve yeni tarımsal alt yapı yatırımlarının ülke ihtiyacı doğrultusunda gerçekleştirilebilmesi amacıyla sulama amaçlı çiftçi organizasyonlarının oluşturulmasına yönelik olarak hazırlanan yasa tasarısı taslağı sonuçlandırılacaktır.

Köy Kanunu günün şartlarına uygun hale getirilerek köyler idari ve mali açıdan güçlendirilecektir.