KAMU HİZMETLERİNDE ETKİNLİĞİN ARTIRILMASI

IV. MAHALLİ İDARELER

a) Mevcut Durum

Merkezi idare ile mahalli idareler arasında görev, yetki, kaynak paylaşımı ve hizmet ilişkilerinin esaslarına yönelik düzenleme çalışmaları kapsamında Kamu Yönetiminin Temel İlkeleri ve Yeniden Yapılandırılması, İl Özel İdaresi, Belediye ve Büyükşehir Belediyesi Kanun Tasarıları hazırlanmıştır. Bunlardan 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu 22 Temmuz 2004 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Diğer tasarılar TBMM gündemindedir.

Büyükşehir Belediyesi Kanunu ile büyük şehir belediyeleri en az üç ilçe veya ilk kademe belediyesini kapsayan, son nüfus sayımına göre nüfusu 750 binden fazla olan, fizikî yerleşim durumları ve ekonomik gelişmişlik düzeyleri uygun olan il merkezlerinde kurulabilmektedir. İmar düzeni ve temel alt yapı hizmetlerinin zorunlu kıldığı durumlarda büyükşehir belediyesinin sınırları çevresinde ve aynı il sınırları içinde bulunan belediye ve köyler büyükşehir belediye meclisinin kararı ve İçişleri Bakanlığının önerisi üzerine Bakanlar Kurulu Kararı ile büyükşehir belediyesi sınırları içine alınabilecektir.

Yeni yasa başta imar, ulaşım ve ruhsat işlemleri olmak üzere büyükşehir belediyesinin her konuda görev, yetki ve sorumluluklarını genişletmiştir. İlçe ve ilk kademe belediyelerinin görüşlerini alarak stratejik planı hazırlama, uygulama imar plânlarını ve parselasyon plânlarını yapmayan ilçe ve ilk kademe belediyelerinin uygulama imar planlarını ve parselasyon plânlarını yapma veya yaptırma yetkileri büyükşehir belediyesine verilmiştir. Ayrıca, kanunlarla büyükşehir belediyesine verilmiş görev ve hizmetlerin gerektirdiği proje, yapım, bakım ve onarım işleriyle ilgili her ölçekteki imar plânlarını, parselasyon plânlarını ve her türlü imar uygulamasını yapmak ve ruhsatlandırmak yetkisi de büyükşehir belediyesine bırakılmıştır.

Kanunla büyükşehir belediye sınırları içinde genel bütçe vergi gelirleri tahsilât toplamı üzerinden ayrılan pay yüzde 5 olarak belirlenmiş olup, bu payı iki katına kadar artırmaya Bakanlar Kurulu yetkili kılınmıştır. Bu payın yüzde 75'i doğrudan verginin toplandığı büyükşehir belediyesine, kalan yüzde 25'i ise bütün büyükşehir belediyelerine nüfuslarına göre dağıtılmak üzere ayrılmaktadır.

Kanun, mevcut büyükşehirlerin sınırlarını belirli ölçeklerde büyütürken İstanbul ve Kocaeli ilinde, il mülki sınırları aynı zamanda büyükşehir belediye sınırları olarak belirlenmiştir.

Kanun, büyükşehir belediyesine kendisine verilen görev ve hizmet alanlarında sermaye şirketleri kurması yetkisi getirmiştir.

10 Aralık 2003 tarih ve 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu yerel yönetimlerin bütçelerinin hazırlanmasını, uygulanmasını, tüm mali işlemlerin muhasebeleştirilmesini, raporlanmasını ve mali kontrolünü düzenlemektedir.

2004 yılı Ekim ayı itibarıyla belediye sayısı 3.225 olup, belediyelerde yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranının yüzde 85,3'e ulaştığı tahmin edilmektedir.

5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununa göre 16 büyükşehir belediyesinde sınır belirleme çalışmaları devam etmektedir.

İl, ilçe ve belediye kurulmasında optimum büyüklüğü sağlayacak düzenlemelere olan ihtiyaç önemini korumaktadır.

Aynı idari sınırlar içindeki mahalli idare birimleri birbirleriyle bağlantılı çalışamamakta, yerel nitelikli ihtiyaçların giderilmesine ve sorunların çözümüne yönelik hizmet planlanması yeterince yapılamamaktadır.

İl özel idarelerinin idari ve mali etkinliğinin artırılması ihtiyacı devam etmektedir.

Köylerin bir mahalli idare birimi olarak güçlendirilmesi önemini korumaktadır.

Mahalle muhtarlıklarının, gelişen yerleşim düzeni içinde işlevinin artırılması ve yeniden düzenlenmesi ihtiyacı devam etmektedir.

Birden çok mahalli idareyi ilgilendiren ve yerinde çözümlenmesi gereken hizmetler için kurulan mahalli idare birlikleri, yapı ve kaynak itibarıyla güçlendirilememiştir. Mahalli idare birliklerine yönelik mevzuat çalışması devam etmektedir.

Mevzuat denetimi olarak adlandırılan tek yönlü ve özden çok biçime ağırlık veren uygulamalar sürdürülmekte olup hizmetlerin yerinde, verimli ve etkin bir biçimde yürütülmesini sağlayacak denetim anlayışı henüz yerleştirilememiştir. Belediye birlikleri ile şirketlerinin, başta Sayıştay denetimi olmak üzere denetim kapsamı dışında olması uygulamada önemli sakıncalar doğurmaktadır.

Yerel yönetimlerin imar ve yapı kullanımı konusundaki yetkileri ile merkezi yönetimin standart belirleme, denetleme görev ve sorumluluklarının açık ve uygulanabilir şekilde yeniden düzenlenmesi ve yerel yönetimlerin bu sorumluluklarını yerine getirebilecek nitelikte personel ihtiyacının karşılanması önemini korumaktadır.

Yangından korunma konusunda ülke genelinde esasları belirleyici bir politika ve mevzuat oluşturulması ihtiyacı devam etmektedir.

Kentsel hizmet talebindeki artışa paralel olarak; yerel yönetimlerin, özellikle de belediyelerin, öz gelirlerinin payı artırılamamış ve yeterli kaynak yaratılamamıştır. Kaynak teminindeki dar boğaz belediyeleri teknoloji transferi ve büyük finansman gerektiren yatırım projelerinin yanı sıra diğer projelerinde de dış kredi kullanmaya yöneltmektedir.

b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar

Halkın ortak yerel ihtiyaçlarını karşılayacak kamu hizmetlerinin mahalli idarelerce yürütülmesi sağlanarak bu hizmetlere etkinlik, verimlilik ve hız kazandırılacaktır.

Mahalli idareler; görevleri ile orantılı bir gelir yapısına kavuşturulacak ve gelir kaynaklarının, yerel kamu hizmetlerinin yürütülmesine ve gerekli mali planlamaya olanak verecek şekilde düzenli ve sürekli olması sağlanacaktır.

Küçük ölçekli ve çok sayıda birimden oluşan mahalli idare sistemi iyileştirilecektir. İl, ilçe ve belediye kurulması için kriterler, yerleşmelerin ekonomik potansiyeli, nüfus yapısı, tarihi, coğrafi ve kültürel özellikleri dikkate alınarak hizmetin götürülmesinde optimum büyüklüğü sağlayacak şekilde belirlenecektir.

Tek tip belediye modeli yerine belde, ilçe, il ve turistik yöre belediyeleri için birbirinden farklı kuruluş, gelir, görev ve çalışma esasları belirlenecektir.

Mahalli idarelerde, insan gücü planlaması çerçevesinde, ihtiyaçlarına uygun nitelikli personel istihdamını temin etmek üzere başlatılan norm kadro çalışmaları tamamlanacaktır.

Mahalli hizmetlerin tarifelendirilmesinde, maliyetler ile fiyatlar arasında denge kurulacak, insani ihtiyaçlar için zorunlu hizmet miktarı da göz önünde tutularak, hizmetlerden yararlananların hizmetin bedelini ödemesi sağlanacaktır.

Yerel hizmetlere ait projelerde uygun teknoloji seçimi sağlanacaktır.

Yerel yönetimlerde halkın sürekli olarak bilgilendirilmesi sağlanacak, kamu belgeleri rahatlıkla ulaşılabilir hale getirilerek, önemli yerel projelerde halkın görüşlerine başvurulacaktır.

Yerel yönetimlerde birlikleri ve şirketleri de kapsayacak şekilde, hizmetlerin yerinde, verimli ve etkin bir biçimde yürütülmesini sağlayan denetim anlayışı yerleştirilecektir.

İller Bankası Genel Müdürlüğünün jeotermal ısıtma sistemi projelerine olan desteği artırılacaktır.

c) Hukuki ve Kurumsal Düzenlemeler

Üniter yapı ve idarenin bütünlüğü ilkesine uygun olarak, merkezi idare ile mahalli idareler arasında görev, yetki, sorumluluk ve kaynak paylaşımı ile ilgili hukuki ve kurumsal düzenlemeler tamamlanacaktır.

İller Bankası Genel Müdürlüğü gerçek bir yerel yönetim bankası olarak yeniden yapılandırılacaktır.

Mahalli idarelerin imar ve yapı kullanımı yetkileri ile merkezi yönetimin standart belirleme ve denetleme görev ve sorumluluklarının açık ve uygulanabilir şekilde belirlenmesine yönelik çalışmalar başlatılacaktır.

Mahalli idare meclislerinin, geniş temsilin sağlandığı nitelikli, işlevsel ve aktif bir yapıya kavuşturulması yönünde mevzuat düzenleme çalışmaları tamamlanacaktır.

Mahalle muhtarlıklarının, gelişen yerleşim düzeni içinde işlevi artırılacak, dönüşümlü olarak yerel yönetim meclislerine üye olmaları ile ilgili mevzuat çalışmaları tamamlanacaktır.

Yerel yönetim birlikleri ve şirketlerine yönelik yasal çerçeve yeniden belirlenecektir.

Ulusal düzeyde yangından korunma yönetmeliği hazırlanacaktır.