II. İNSAN KAYNAKLARININ GELİŞTİRİLMESİ

1. NÜFUS

a) Mevcut Durum

2003 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmasının (TNSA), ülke genelinde demografik ve üreme sağlığı göstergelerinde ortaya koyduğu olumlu gelişmelere dayanarak, Türkiye'nin demografik geçiş sürecini tamamlayarak hızlı nüfus artış dönemini geride bırakmakta olduğu, buna karşılık yerleşim yeri ve bölgeler arası önemli farklılıkların bulunduğu söylenebilir.

1998 TNSA ile Türkiye geneli için 2,61 olarak belirlenen toplam doğurganlık hızının 2,23'e düştüğü 2003 TNSA'da tespit edilmiştir. Bu sonuca göre, Türkiye'de toplam doğurganlık hızının yenilenme düzeyi doğurganlığı olan 2,1 seviyesine yaklaşmış olduğu söylenebilir.

2003 TNSA'ya göre evlenmiş ve halen evli olan kadınların tamamına yakını en az bir aile planlaması yöntemi hakkında bilgiye sahip bulunmasına karşılık, herhangi bir yöntem kullanan evli kadınların oranı göreli olarak düşüktür. 1998 TNSA'ya göre herhangi bir yöntem kullanan evli kadınların oranı yüzde 63,9 iken, bu oran 2003 Araştırmasında yüzde 71 olarak tespit edilmiştir. Yöntem kullanan kadınlar arasında da modern yöntem kullanan kadınların oranı yüzde 37,7'den yüzde 42,5'e yükselmiştir. Son beş yıllık dönemde aile planlaması alanında olumlu gelişmeler gözlenmiş olmasına karşılık, bölgeler arası farklılıklar devam etmektedir. Bu oran kentsel alanlarda yüzde 73,6, kırsal alanlarda ise yüzde 64,5'dir.

2003 TNSA, ülke genelinde oldukça yüksek olan bebek ölümlerinin son beş yılda önemli oranda azaldığını ortaya koymuştur. 1998 TNSA sonuçlarına göre binde 43 olan bebek ölüm hızı, 2003 TNSA ile binde 29 olarak tespit edilmiştir. Bir yıl içinde meydana gelen bebek ölümlerinin yüzde 59 gibi büyük bir kısmı doğumdan sonraki birinci ayda meydana gelmektedir

2003 TNSA ilk sonuçlarına dayanarak yapılan geçici nüfus projeksiyonlarına göre, 2004 yılında yüzde 1,35 olduğu tahmin edilen yıllık doğal nüfus artış hızının, 2005 yılında 1,33'e gerilemesi, 2004 yılında 71,3 milyon olduğu tahmin edilen toplam nüfusun 2005 yılında 72,3 milyona ulaşması beklenmektedir. Toplam doğurganlık hızının ise 2004 yılında 2,22'den 2005 yılında 2,20'ye gerileyeceği, özellikle bebek ölümlerinin azaltılması yönünde son yıllarda sağlanan olumlu gelişmelere bağlı olarak doğuşta hayatta kalma ümidinin 2005 yılında 70,8 yıla ulaşacağı tahmin edilmektedir.

TABLO: VI. 1 - Demografik Göstergelerde Gelişmeler
(Yıl Ortası)

Demografik Göstergeler (1)	Birim	2002	2003	2004	2005
Toplam Nüfus (Yıl Ortası)	Bin Kişi	69 388	70 363	71 332	72 294
Toplam Nüfus (Yıl Sonu)	Bin Kişi	69 875	70 847	71 813	72 774
Yıllık Fiili Nüfus Artış Hızı	Yüzde	1,41	1,38	1,35	1,33
Yıllık Doğal Nüfus Artış Hızı (2)	Yüzde	1,34	1,31	1,28	1,26
Kaba Doğum Hızı	Binde	19,7	19,5	19,2	19,0
Kaba Ölüm Hızı	Binde	6,3	6,3	6,4	6,4
Toplam Doğurganlık Hızı	Çocuk Sayısı	2,25	2,23	2,22	2,20
Bebek Ölüm Hızı	Binde	28,5	27,7	26,9	26,2
Doğuşta Hayatta Kalma Ümidi
Toplam	Yıl	70,4	70,5	70,7	70,8
Erkek	Yıl	68,1	68,2	68,3	68,5
Kadın	Yıl	72,8	73,0	73,1	73,3
Nüfusun Üç Ana Yaş Grubu İtibarıyla Dağılımı
0-14 Yaş Grubu	Yüzde	29,5	29,2	28,8	28,4
15-64 Yaş Grubu	Yüzde	65,5	65,2	65,5	65,7
65 + Yaş Grubu	Yüzde	5,5	5,6	5,7	5,9
Nüfusun Eğitimle İlgili Yaş Grupları İtibarıyla Dağılımı
3-5 Yaş Grubu	Yüzde	6,2	6,1	5,9	5,7
6-13 Yaş Grubu	Yüzde	15,5	15,5	15,5	15,5
14-16 Yaş Grubu	Yüzde	5,4	5,3	5,3	5,3
17-20 Yaş Grubu	Yüzde	7,6	7,4	7,2	7,0

Kaynak: DİE, DPT
(1)       2003 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmasının (TNSA) ilk sonuçlarına göre DİE, DPT ve Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri
            Enstitüsü tarafından hazırlanan geçici projeksiyonlar.
(2)       Göçleri kapsamamaktadır.

(1) 2003 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmasının (TNSA) ilk sonuçlarına göre DİE, DPT ve Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü tarafından hazırlanan geçici projeksiyonlar.

(2) Göçleri kapsamamaktadır.

Merkezi Nüfus İdaresi Sisteminin (MERNİS) geliştirilmesi çalışmalarına devam edilmektedir. MERNİS veri tabanının güncelleştirilmesi ve afetlerden korunması çalışmaları yanında, Kimlik Paylaşım Sistemi (KPS) vasıtasıyla vatandaş kimlik bilgilerinin kamu kurum ve kuruluşları arasında belli esaslar çerçevesinde bilgisayar ağ servisleri yoluyla paylaşımı konusundaki çalışmalar tamamlanmış ve ihalesi yapılmıştır. KPS'nin 2005 yılı başından itibaren aşamalı bir şekilde hizmete girmesi planlanmaktadır. Ayrıca, nüfus cüzdanının yenilenmesi çalışmaları sürdürülmektedir.

Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu (UNFPA) III. Ülke Programında yer alan üreme sağlığı, tanıtım-savunuculuk ve nüfus-kalkınma projelerinin uygulamaları sürdürülmektedir. Ayrıca, 2006-2010 döneminde uygulanması öngörülen IV. Ülke Programının hazırlık süreci başlatılmıştır. Bu Programın hazırlık çalışmaları, Bin Yıl Kalkınma Hedefleri başta olmak üzere uluslar arası sözleşme ve taahhütleri esas alan, ülkenin karşılaştığı acil sorunların değerlendirilmesine ve analizine dayalı, bütüncül bir anlayışla ve ilgili tarafların tamamının katılımıyla yürütülmektedir.

Ülkemizde üreme sağlığı hizmetlerinin geliştirilmesini, ulaşılabilirliğinin artırılmasını, sivil toplum kuruluşlarının hizmet kapasitelerinin geliştirilmesine katkıda bulunarak toplumda üreme sağlığı konusunda bilincin geliştirilmesini ve hizmet kullanımının artırılmasını sağlamak üzere, mali desteği Avrupa Birliği tarafından sağlanan ve dört yıllık uygulama süresi olan Türkiye Üreme Sağlığı Programının, Sağlık Bakanlığının koordinatörlüğünde uygulamasına geçilmiştir. Ayrıca, bu program çerçevesinde ülke çapında anne ölümlerinin durumunu tespit etmek üzere uygulamaları iki yıl sürecek bir Anne Ölümleri Araştırması başlatılmıştır.

Nüfusun yaşlanmakta olduğu dikkate alınarak ilgili tüm kamu kurumlarının ve sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla Ulusal Yaşlanma Komitesi oluşturulmuştur. Ulusal Komite, Yaşlanma 2002 Uluslararası Eylem Planını göz önünde bulundurarak, yaşlanma ile ilgili olarak mevcut durum, sorunlar ve politikaları içeren Ulusal Eylem Planının hazırlık çalışmalarını sürdürmektedir.

b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar

Aile planlaması hizmetlerinin üreme sağlığı yaklaşımı ile temel sağlık hizmeti kapsamında ele alınması, üreme çağındaki erkek ve kadınların üreme sağlığının korunması ve iyileştirilmesi temel amaçtır.
Anne çocuk sağlığı ve aile planlaması hizmetlerine talebin artırılması sağlanacak, hizmetlerden yararlanamayan gruplara ve bölgelere öncelik verilecektir.

Nüfus ve aile planlaması konularındaki verilerin güncel ve nitelikli olarak toplanabilmesi, kapsamlarının yeterli olması ve kullanıcılara süratli biçimde ulaştırılabilmesi için gerekli tedbirler alınacaktır.

MERNİS projesi kapsamında daimi ikametgahı esas alan kayıt sisteminin geliştirilmesi yoluyla nüfusa ilişkin bilgi ve gelişmelerin güncel olarak takibinin sağlanması için gerekli tedbirler alınacaktır.

Yasal olmayan nüfus hareketleri başta olmak üzere, göç yolu ile gelenler, iltica edenler ve vatandaşlığa alınanların demografik, ekonomik ve sosyal niteliklerinin tespiti, bu alanda alınacak tedbirlerin belirlenmesi ve bu kesime götürülecek hizmetlerin koordinasyonu ile ilgili çalışmalar öncelikli olarak ele alınacak, ilgili kurumların koordinasyonu sağlanacaktır.

c) Hukuki ve Kurumsal Düzenlemeler

Kamu yönetiminde gereksinimi duyulan nüfus kayıt sisteminin güvenilir ve çok amaçlı bilgi üretebilmesi amacıyla hazırlanmış olan Nüfus Hizmetleri Kanun Tasarısının yasalaşmasına yönelik çalışmalar sürdürülecektir.