IV. SOSYAL REFAHIN ARTIRILMASI

4. SOSYAL SİGORTA SİSTEMLERİ

a) Mevcut Durum

2003 yılında sosyal sigorta programları tarafından kapsanan nüfusun oranı yüzde 86,4, sağlık hizmetleri bakımından sosyal sigorta kapsamındaki nüfusun oranı ise yüzde 85,4'tür.

İstihdam kapsamındaki aktif sigortalıların toplam sivil istihdama oranı 2003 yılında yüzde 54,1 olarak gerçekleşmiştir. 2003 yılında ücretli olarak istihdam edilenlerin yaklaşık yüzde 77,5'i, kendi hesabına çalışanların ise yüzde 59,9'u sigortalıdır.

Ülkemizde aktif sigortalılar ile pasif sigortalılar arasındaki denge olumsuz yönde gelişmesini sürdürmüş ve 2003 yılında sosyal sigorta sistemine prim ödeyen aktif sigortalı sayısı yüzde 2,2 oranında, pasif sigortalı sayısı yüzde 4,4 oranında artmıştır. 2003 yılı rakamlarına göre ortalama 1,8 aktif sigortalıya bir pasif sigortalı düşmektedir. Pasif sigortalı başına düşen aktif sigortalı sayısı Emekli Sandığında 1,6, BAĞ-KUR'da 2,3 ve Sosyal Sigortalar Kurumunda (SSK) 1,7 olarak gerçekleşmiştir.

2003 yılında prim tahsilat oranı SSK'da yüzde 82, BAĞ-KUR'da 1479 sayılı Kanuna tabi sigortalılar açısından yüzde 60,9 olarak gerçekleşmiştir. 2003 yılında SSK'da aktif sigortalıların yaklaşık yüzde 52,6'sı için prime esas kazancın alt sınırından, yüzde 2,3'lük kısmı için de prime esas kazancın üst sınırından prim ödenmiştir.

Aktüeryal dengeleri bozulan sosyal sigorta kuruluşlarına 2004 yılında bütçeden yapılan transferlerin, Emekli Sandığında faturalı ödemeler ve ek karşılıklar hariç 4.880 trilyon TL, SSK'da 5.842 trilyon TL ve BAĞ-KUR'da 5.336 trilyon TL olmak üzere toplam 16.058 trilyon TL'ye ulaşacağı ve toplam transferlerin GSMH'ya oranının yüzde 3,8 olarak gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu oran 2003 yılında yüzde 3,7 olarak gerçekleşmiştir.

Sosyal sigorta kuruluşlarında aktüeryal dengeleri olumsuz yönde etkileyen ve prim karşılığı olmayan ödemeler 2004 yılında da devam etmiştir. SSK ve BAĞ-KUR'dan gelir ve aylık almakta olan kişilerin gelir ve aylıklarına sosyal destek ödemeleri dahil edilerek, 2004 yılı Ocak ayında yüzde 10, 2004 yılı Temmuz ayında da bir önceki aya göre yüzde 10 artış yapılmıştır. SSK ve BAĞ-KUR'da Sosyal Yardım Zammı (SYZ) tutarları sabit tutulmaya devam edilmiştir. 2004 yılında SYZ'nin ortalama emekli aylıkları içindeki payının SSK'da yüzde 1,2, BAĞ-KUR'da yüzde 1,7 seviyesine gerileyeceği tahmin edilmektedir.

Sağlık Bakanlığı - SSK Sağlık Tesislerinin Ortak Kullanımı Protokolü ülke çapında uygulanmak üzere Sağlık Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ve Maliye Bakanlığı arasında imzalanarak 1 Ocak 2004 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

16 Ocak 2004 tarihinde yayımlanan Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin 20. maddesi ile, işverenlerce çalıştırılan sigortalılar için düzenlenmekte olan aylık sigorta primleri bildirgesi, dört aylık sigorta primleri bordrosu ve aylık sosyal güvenlik destek primi bordrosu, bürokratik işlemlerin azaltılması amacıyla, Aylık Prim ve Hizmet Belgesi adı altında tek belge haline dönüştürülmüştür. Söz konusu belgenin internet üzerinden kuruma gönderilmesini ifade eden ve sigorta işlemlerinde teknolojik gelişmelere uyum sağlanması amacını taşıyan e-bildirge uygulaması da SSK Yönetim Kurulunun 26 Şubat 2004 tarihli Kararıyla 2004 yılı Mayıs ayından itibaren başlamıştır.

TABLO: VI. 17 - Sosyal Sigorta Programlarının Kapsadığı Nüfus

(Bin kişi)

KURULUŞLAR	2001	2002	2003
I. EMEKLİ SANDIĞI TOPLAMI	8 572	9 038	9 238
1. Aktif Sigortalılar	2 236	2 373	2 408
2. Aylık Alanlar (Pasif Sigortalılar)	1 356	1 409	1 467
3. Bağımlılar(1)	4 981	5 256	5 363
4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2)	1,65	1,68	1,64
5. Bağımlılık Oranı (3+2)/(1)	2,83	2,81	2,84
II. SOSYAL SİGORTALAR KURUMU TOPLAMI	31 098	33 089	35 065
1. Aktif Sigortalılar	4 914	5 257	5 656
2. İsteğe Bağlı Aktif Sigortalılar(2)	889	942	698
3. Tarımdaki Aktif Sigortalılar	142	149	165
4. Aylık Alanlar (Pasif Sigortalılar)	3 561	3 748	3 936
5. Bağımlılar(1)	21 592	22 994	24 611
6. Aktif Sig./Pasif Sig. (1+2+3)/(4)	1,67	1,69	1,66
7. Bağımlılık Oranı (5+4)/(3+2+1)	4,23	4,21	4,38
III. BAĞ-KUR TOPLAMI	15 282	15 548	16 603
1. Aktif Sigortalılar	2 198	2 193	2 224
2. İsteğe Bağlı Aktif Sigortalılar	249	238	236
3. Tarımdaki Aktif Sigortalılar	889	891	923
4. Aylık Alanlar (Pasif Sigortalılar)	1 344	1 394	1 447
5. Bağımlılar(1)	10 601	10 833	11 773
6. Aktif Sig./Pasif Sig. (1+2+3)/(4)	2,48	2,38	2,34
7. Bağımlılık Oranı (5+4)/(3+2+1)	3,58	3,68	3,91
IV. ÖZEL SANDIKLAR TOPLAMI	323	324	296
1. Aktif Sigortalılar	73	72	71
2. Aylık Alanlar (Pasif Sigortalılar)	75	78	72
3. Bağımlılar(1)	174	175	153
4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2)	0,97	0,92	0,99
5. Bağımlılık Oranı (3+2)/(1)	3,41	3,53	3,17
V. GENEL TOPLAM	55 275	57 999	61 202
1. Aktif Sigortalılar	9 421	9 894	10 359
2. İsteğe Bağlı Aktif Sigortalılar	1 138	1 180	934
3. Tarımdaki Aktif Sigortalılar	1 031	1 040	1 088
4. Aylık Alanlar (Pasif Sigortalılar)	6 335	6 628	6 921
5. Bağımlılar(1)	37 349	39 258	41 900
6. Aktif Sig./Pasif Sig. (1+2+3)/(4)	1,83	1,83	1,79
7. Bağımlılık Oranı (5+4)/(3+2+1)	3,77	3,79	3,94
VI. SAĞLIK HİZMETLERİ BAKIMINDAN SOSYAL
SİGORTALAR KAPSAMI(2)	54 386	57 057	60 504
VII. GENEL NÜFUS TOPLAMI(3)	68 898	69 875	70 847
VIII.SİGORTALI NÜFUS ORANI (Yüzde)	80,2	83,0	86,4
IX. SAĞLIK KAPSAMINDAKİ NÜFUS ORANI (Yüzde)	78,9	81,7	85,4

Kaynak: Emekli Sandığı, SSK, BAĞ-KUR, DPT
(1) Tahmin.
(2) SSK'da isteğe bağlı sigortalılar sağlık sigortası kapsamı dışındadır.
(3) 2003 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması sonuçlarına göre DİE, DPT ve H.Ü. Nüfus Etüdleri Enstitüsü tarafından revize edilen
    geçici nüfus projeksiyonları esas alınmıştır.

6 Şubat 2004 tarihinde yayımlanan 5084 sayılı Yatırımların ve İstihdamın Teşviki Kanunu ile 31 Aralık 2008 tarihine kadar, Kanun kapsamına giren illerde organize sanayi bölgelerindeki iş yerlerinde çalışan işçilerin sigorta primlerinin tamamının, diğer yerlerdeki iş yerlerinde çalışan işçilerin ise sigorta primlerinin işveren payının yüzde 80'inin Hazine tarafından karşılanması öngörülmüştür.

6 Temmuz 2004 tarihinde yayımlanan 5198 sayılı Kanun ile 1 Temmuz 2004 tarihinden itibaren yürürlüğe girmek üzere SSK primlerinin ve ödeneklerinin hesabına esas tutulan günlük kazancın alt sınırı 16 yaşından büyükler için tespit edilen günlük asgari ücrete eşitlenmiş, üst sınırı ise asgari ücretin 6,5 katı olarak belirlenmiştir. Ayrıca, SSK'da isteğe bağlı sigortalıların prim oranı yüzde 30'dan yüzde 25'e düşürülmüştür. Aynı Kanun ile, kayıt dışı istihdamı önlemek amacıyla, ruhsat vermeye yetkili merciler tarafından, yapı kullanma izin belgesi verilmeden önce ilgililerden Kuruma borçlarının bulunmadığına dair Kurumca düzenlenmiş bir belgenin istenmesi zorunluluğu getirilmiştir.

21 Eylül 2004 tarihinde yayımlanan 5234 sayılı Kanun ile Emekli Sandığı iştirakçilerine isteğe bağlı sigortalılık hakkı getirilmiştir. Ayrıca aynı Kanun ile işsizlik sigortası primleri, sigortalının prime esas aylık brüt kazancından yüzde 1 sigortalı, yüzde 2 işveren ve yüzde 1 devlet payı olmak üzere yeniden belirlenmiştir.

2004 yılı Eylül ayında işsizlik sigortasına bağlı olarak işsizlik ödeneği alan kişi sayısı 71.893, toplam ödeme miktarı ise 17.729,8 milyar TL'dir. İşsizlik sigortasından yararlanmaya hak kazanan sigortalılara işsizlik ödeneği verilmesine 1 Mart 2002 tarihinde başlanmış olup, 30 Eylül 2004 tarihine kadar toplam 323.467 sigortalı söz konusu ödeneği almaya hak kazanmıştır.

TABLO: VI. 18 - Emekli Aylıklarındaki Gelişmeler (1)

	Reel Emekli Aylıkları Endeksi (1994=100)			Reel Yüzde Değişme
Yıllar	Emekli Sandığı	SSK	BAĞ-KUR	Emekli Sandığı	SSK	BAĞ-KUR
1994	100	100	100
1995	92	98	102	-7,8	-1,9	1,5
1996	113	118	160	22,4	20,3	58,1
1997	121	134	204	7,6	13,1	27,0
1998	114	124	189	-6,4	-7,3	-7,3
1999	118	127	194	4,2	2,7	2,6
2000	104	110	185	-12,5	-13,0	-4,8
2001	100	107	184	-3,8	-3,0	-0,6
2002	104	109	185	4,1	1,3	0,6
2003	113	124	250	8,6	14,5	35,2
2004 (2)	119	130	261	5,9	4,3	4,3

Kaynak: Emekli Sandığı, SSK, BAĞ-KUR, DPT
(1)       Ortalama emekli aylığı olarak memur emeklileri için 3. derece 1. kademe, işçi emeklileri için normal gösterge tablosu
1. derece 9. kademe ve BAĞ-KUR emeklileri için 6. basamak esas alınmıştır. Ayrıca, reel hesaplamalarda 12 aylık ortalama TÜFE kullanılmıştır.
(2)   Tahmin.

2002 yılında kurulan bireysel emeklilik sisteminde Ekim 2003 tarihinden itibaren 11 şirket izin alarak faaliyet göstermiştir. 2004 yılı Eylül ayı sonu itibarıyla bireysel emeklilik fonlarına katılımcı sayısı 223.576, toplam yatırıma yönlenen fon büyüklüğü ise 139,5 trilyon TL'dir.

Acil Eylem Planında Herkese Sosyal Güvenlik başlığı altında öngörülen faaliyetler doğrultusunda; sosyal güvenlik kurumlarının tek çatı altında toplanması, uzun vadeli sigorta programları ile kısa vadeli sigorta programlarının birbirinden ayrılması ve genel sağlık sigortasının kurulması amacıyla Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından sosyal güvenlik sisteminin yeniden yapılandırılması konusunda çalışmalar başlatılmıştır. Ayrıca, Genel sağlık sigortasının oluşturulması, sosyal güvenlik kuruluşlarının kurumsal kapasitelerinin güçlendirilmesi ile sağlık ve sosyal güvenlik bilgi sisteminin oluşturulması Sağlıkta Dönüşüm Projesi içerisinde de yer almaktadır.

b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar

Sosyal sigorta programlarının bütün nüfusu kapsayacak şekilde genişletilmesi temel amaçtır. Bu amaç doğrultusunda sosyal sigorta sistemi kapsamındaki aktif sigortalı nüfusun artırılması ve kayıt dışı istihdamın önlenmesine yönelik çalışmalar sürdürülecektir. Bu çerçevede aktif sigortalı nüfusun sivil istihdama oranı artırılacaktır.

Yürütülmekte olan sosyal güvenlik reformu çerçevesinde; sosyal sigorta kuruluşlarının idari ve mali etkinliğinin artırılması, kuruluşlarda norm ve standart birliğinin sağlanması ve sosyal sigorta kuruluşlarının sigortacılık ilkelerine göre yeniden yapılandırılması için gerekli adımlar atılacak, uzun vadeli sigorta programları ile kısa vadeli sigorta programları birbirinden ayrılacak, sosyal sigorta kuruluşlarının teknolojik alt yapısının iyileştirilmesi amacıyla bilgi işlem veri tabanları oluşturulacak ve sigorta hizmetlerinin sunumunda tam otomasyona geçilmesi çalışmaları tamamlanacak, sigorta kuruluşlarındaki insan gücü kapasitesi geliştirilecek ve sigortalılara sunulan hizmetlerde kalite yönetimi ilkesi benimsenecektir.

Ekonomik ve teknolojik gelişmelere uygun olarak fiili ve itibari hizmet sürelerinin yeniden düzenlenmesine ilişkin çalışmalar başlatılacaktır.

Sosyal Sigortalar Kanununda uygulanmakta olan iş kazaları ve meslek hastalıkları sigortası prim tarifesi yeni oluşan meslek grupları da dikkate alınarak yeniden düzenlenecektir.

Sosyal Sigortalar Kanununun geçici 20. maddesine göre kurulan ve sosyal güvenlik hakları sağlayan vakıf statüsündeki kurum ve kuruluşların sigortacılık esasları çerçevesinde denetimleri yapılacaktır.

c) Hukuki ve Kurumsal Düzenlemeler

Sosyal sigorta kuruluşlarında uzun vadeli sigorta programları ile kısa vadeli sigorta programlarının birbirinden ayrılması, norm ve standart birliğinin sağlanması ile sosyal sigorta kuruluşlarının sigortacılık ilkelerine göre idari ve mali yapısının yeniden düzenlenmesi amacıyla gerekli hukuki ve kurumsal düzenlemeler tamamlanacaktır.