IV. SOSYAL REFAHIN ARTIRILMASI
4. SOSYAL SİGORTA SİSTEMLERİ
a) Mevcut Durum
2003 yılında sosyal sigorta programları tarafından kapsanan nüfusun
oranı yüzde 86,4, sağlık hizmetleri bakımından sosyal sigorta kapsamındaki
nüfusun oranı ise yüzde 85,4'tür.
İstihdam kapsamındaki aktif sigortalıların toplam sivil istihdama
oranı 2003 yılında yüzde 54,1 olarak gerçekleşmiştir. 2003 yılında
ücretli olarak istihdam edilenlerin yaklaşık yüzde 77,5'i, kendi hesabına
çalışanların ise yüzde 59,9'u sigortalıdır.
Ülkemizde aktif sigortalılar ile pasif sigortalılar arasındaki denge
olumsuz yönde gelişmesini sürdürmüş ve 2003 yılında sosyal sigorta
sistemine prim ödeyen aktif sigortalı sayısı yüzde 2,2 oranında, pasif
sigortalı sayısı yüzde 4,4 oranında artmıştır. 2003 yılı rakamlarına
göre ortalama 1,8 aktif sigortalıya bir pasif sigortalı düşmektedir.
Pasif sigortalı başına düşen aktif sigortalı sayısı Emekli Sandığında
1,6, BAĞ-KUR'da 2,3 ve Sosyal Sigortalar Kurumunda (SSK) 1,7 olarak
gerçekleşmiştir.
2003 yılında prim tahsilat oranı SSK'da yüzde 82, BAĞ-KUR'da 1479
sayılı Kanuna tabi sigortalılar açısından yüzde 60,9 olarak gerçekleşmiştir.
2003 yılında SSK'da aktif sigortalıların yaklaşık yüzde 52,6'sı için
prime esas kazancın alt sınırından, yüzde 2,3'lük kısmı için de prime
esas kazancın üst sınırından prim ödenmiştir.
Aktüeryal dengeleri bozulan sosyal sigorta kuruluşlarına 2004 yılında
bütçeden yapılan transferlerin, Emekli Sandığında faturalı ödemeler
ve ek karşılıklar hariç 4.880 trilyon TL, SSK'da 5.842 trilyon TL
ve BAĞ-KUR'da 5.336 trilyon TL olmak üzere toplam 16.058 trilyon TL'ye
ulaşacağı ve toplam transferlerin GSMH'ya oranının yüzde 3,8 olarak
gerçekleşeceği tahmin edilmektedir. Bu oran 2003 yılında yüzde 3,7
olarak gerçekleşmiştir.
Sosyal sigorta kuruluşlarında aktüeryal dengeleri olumsuz yönde etkileyen
ve prim karşılığı olmayan ödemeler 2004 yılında da devam etmiştir.
SSK ve BAĞ-KUR'dan gelir ve aylık almakta olan kişilerin gelir ve
aylıklarına sosyal destek ödemeleri dahil edilerek, 2004 yılı Ocak
ayında yüzde 10, 2004 yılı Temmuz ayında da bir önceki aya göre yüzde
10 artış yapılmıştır. SSK ve BAĞ-KUR'da Sosyal Yardım Zammı (SYZ)
tutarları sabit tutulmaya devam edilmiştir. 2004 yılında SYZ'nin ortalama
emekli aylıkları içindeki payının SSK'da yüzde 1,2, BAĞ-KUR'da yüzde
1,7 seviyesine gerileyeceği tahmin edilmektedir.
Sağlık Bakanlığı - SSK Sağlık Tesislerinin Ortak Kullanımı Protokolü
ülke çapında uygulanmak üzere Sağlık Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal
Güvenlik Bakanlığı ve Maliye Bakanlığı arasında imzalanarak 1 Ocak
2004 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
16 Ocak 2004 tarihinde yayımlanan Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin
20. maddesi ile, işverenlerce çalıştırılan sigortalılar için düzenlenmekte
olan aylık sigorta primleri bildirgesi, dört aylık sigorta primleri
bordrosu ve aylık sosyal güvenlik destek primi bordrosu, bürokratik
işlemlerin azaltılması amacıyla, Aylık Prim ve Hizmet Belgesi adı
altında tek belge haline dönüştürülmüştür. Söz konusu belgenin internet
üzerinden kuruma gönderilmesini ifade eden ve sigorta işlemlerinde
teknolojik gelişmelere uyum sağlanması amacını taşıyan e-bildirge
uygulaması da SSK Yönetim Kurulunun 26 Şubat 2004 tarihli Kararıyla
2004 yılı Mayıs ayından itibaren başlamıştır.
TABLO: VI. 17 - Sosyal
Sigorta Programlarının Kapsadığı Nüfus
(Bin kişi)
|
KURULUŞLAR
|
2001
|
2002
|
2003
|
|
I. EMEKLİ SANDIĞI TOPLAMI
|
8 572
|
9 038
|
9 238
|
|
1. Aktif Sigortalılar
|
2 236
|
2 373
|
2 408
|
|
2. Aylık Alanlar (Pasif Sigortalılar)
|
1 356
|
1 409
|
1 467
|
|
3. Bağımlılar(1)
|
4 981
|
5 256
|
5 363
|
|
4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2)
|
1,65
|
1,68
|
1,64
|
|
5. Bağımlılık Oranı (3+2)/(1)
|
2,83
|
2,81
|
2,84
|
|
II. SOSYAL SİGORTALAR KURUMU TOPLAMI
|
31 098
|
33 089
|
35 065
|
|
1. Aktif Sigortalılar
|
4 914
|
5 257
|
5 656
|
|
2. İsteğe Bağlı Aktif Sigortalılar(2)
|
889
|
942
|
698
|
|
3. Tarımdaki Aktif Sigortalılar
|
142
|
149
|
165
|
|
4. Aylık Alanlar (Pasif Sigortalılar)
|
3 561
|
3 748
|
3 936
|
|
5. Bağımlılar(1)
|
21 592
|
22 994
|
24 611
|
|
6. Aktif Sig./Pasif Sig. (1+2+3)/(4)
|
1,67
|
1,69
|
1,66
|
|
7. Bağımlılık Oranı (5+4)/(3+2+1)
|
4,23
|
4,21
|
4,38
|
|
III. BAĞ-KUR TOPLAMI
|
15 282
|
15 548
|
16 603
|
|
1. Aktif Sigortalılar
|
2 198
|
2 193
|
2 224
|
|
2. İsteğe Bağlı Aktif Sigortalılar
|
249
|
238
|
236
|
|
3. Tarımdaki Aktif Sigortalılar
|
889
|
891
|
923
|
|
4. Aylık Alanlar (Pasif Sigortalılar)
|
1 344
|
1 394
|
1 447
|
|
5. Bağımlılar(1)
|
10 601
|
10 833
|
11 773
|
|
6. Aktif Sig./Pasif Sig. (1+2+3)/(4)
|
2,48
|
2,38
|
2,34
|
|
7. Bağımlılık Oranı (5+4)/(3+2+1)
|
3,58
|
3,68
|
3,91
|
|
IV. ÖZEL SANDIKLAR TOPLAMI
|
323
|
324
|
296
|
|
1. Aktif Sigortalılar
|
73
|
72
|
71
|
|
2. Aylık Alanlar (Pasif Sigortalılar)
|
75
|
78
|
72
|
|
3. Bağımlılar(1)
|
174
|
175
|
153
|
|
4. Aktif Sig./Pasif Sig. (1)/(2)
|
0,97
|
0,92
|
0,99
|
|
5. Bağımlılık Oranı (3+2)/(1)
|
3,41
|
3,53
|
3,17
|
|
V. GENEL TOPLAM
|
55 275
|
57 999
|
61 202
|
|
1. Aktif Sigortalılar
|
9 421
|
9 894
|
10 359
|
|
2. İsteğe Bağlı Aktif Sigortalılar
|
1 138
|
1 180
|
934
|
|
3. Tarımdaki Aktif Sigortalılar
|
1 031
|
1 040
|
1 088
|
|
4. Aylık Alanlar (Pasif Sigortalılar)
|
6 335
|
6 628
|
6 921
|
|
5. Bağımlılar(1)
|
37 349
|
39 258
|
41 900
|
|
6. Aktif Sig./Pasif Sig. (1+2+3)/(4)
|
1,83
|
1,83
|
1,79
|
|
7. Bağımlılık Oranı (5+4)/(3+2+1)
|
3,77
|
3,79
|
3,94
|
|
VI. SAĞLIK HİZMETLERİ BAKIMINDAN SOSYAL
|
|
|
|
|
SİGORTALAR KAPSAMI(2)
|
54 386
|
57 057
|
60 504
|
|
VII. GENEL NÜFUS TOPLAMI(3)
|
68 898
|
69 875
|
70 847
|
|
VIII.SİGORTALI NÜFUS
ORANI (Yüzde)
|
80,2
|
83,0
|
86,4
|
|
IX. SAĞLIK KAPSAMINDAKİ NÜFUS ORANI (Yüzde)
|
78,9
|
81,7
|
85,4
|
Kaynak: Emekli Sandığı, SSK, BAĞ-KUR, DPT
(1) Tahmin.
(2) SSK'da isteğe bağlı
sigortalılar sağlık sigortası kapsamı dışındadır.
(3) 2003 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması sonuçlarına göre DİE, DPT ve
H.Ü. Nüfus Etüdleri Enstitüsü tarafından revize edilen
geçici nüfus projeksiyonları esas alınmıştır.
6 Şubat 2004 tarihinde yayımlanan 5084 sayılı Yatırımların ve İstihdamın
Teşviki Kanunu ile 31 Aralık 2008 tarihine kadar, Kanun kapsamına
giren illerde organize sanayi bölgelerindeki iş yerlerinde çalışan
işçilerin sigorta primlerinin tamamının, diğer yerlerdeki iş yerlerinde
çalışan işçilerin ise sigorta primlerinin işveren payının yüzde 80'inin
Hazine tarafından karşılanması öngörülmüştür.
6 Temmuz 2004 tarihinde yayımlanan 5198 sayılı Kanun ile 1 Temmuz
2004 tarihinden itibaren yürürlüğe girmek üzere SSK primlerinin ve
ödeneklerinin hesabına esas tutulan günlük kazancın alt sınırı 16
yaşından büyükler için tespit edilen günlük asgari ücrete eşitlenmiş,
üst sınırı ise asgari ücretin 6,5 katı olarak belirlenmiştir. Ayrıca,
SSK'da isteğe bağlı sigortalıların prim oranı yüzde 30'dan yüzde 25'e
düşürülmüştür. Aynı Kanun ile, kayıt dışı istihdamı önlemek amacıyla,
ruhsat vermeye yetkili merciler tarafından, yapı kullanma izin belgesi
verilmeden önce ilgililerden Kuruma borçlarının bulunmadığına dair
Kurumca düzenlenmiş bir belgenin istenmesi zorunluluğu getirilmiştir.
21 Eylül 2004 tarihinde yayımlanan 5234 sayılı Kanun ile Emekli Sandığı
iştirakçilerine isteğe bağlı sigortalılık hakkı getirilmiştir. Ayrıca
aynı Kanun ile işsizlik sigortası primleri, sigortalının prime esas
aylık brüt kazancından yüzde 1 sigortalı, yüzde 2 işveren ve yüzde
1 devlet payı olmak üzere yeniden belirlenmiştir.
2004 yılı Eylül ayında işsizlik sigortasına bağlı olarak işsizlik
ödeneği alan kişi sayısı 71.893, toplam ödeme miktarı ise 17.729,8
milyar TL'dir. İşsizlik sigortasından yararlanmaya hak kazanan sigortalılara
işsizlik ödeneği verilmesine 1 Mart 2002 tarihinde başlanmış olup,
30 Eylül 2004 tarihine kadar toplam 323.467 sigortalı söz konusu ödeneği
almaya hak kazanmıştır.
TABLO: VI. 18 - Emekli Aylıklarındaki Gelişmeler (1)
|
|
Reel Emekli Aylıkları Endeksi (1994=100)
|
Reel
Yüzde Değişme
|
|
Yıllar
|
Emekli Sandığı
|
SSK
|
BAĞ-KUR
|
Emekli Sandığı
|
SSK
|
BAĞ-KUR
|
|
1994
|
100
|
100
|
100
|
|
|
|
|
1995
|
92
|
98
|
102
|
-7,8
|
-1,9
|
1,5
|
|
1996
|
113
|
118
|
160
|
22,4
|
20,3
|
58,1
|
|
1997
|
121
|
134
|
204
|
7,6
|
13,1
|
27,0
|
|
1998
|
114
|
124
|
189
|
-6,4
|
-7,3
|
-7,3
|
|
1999
|
118
|
127
|
194
|
4,2
|
2,7
|
2,6
|
|
2000
|
104
|
110
|
185
|
-12,5
|
-13,0
|
| |