IV. SOSYAL REFAHIN ARTIRILMASI
5. SOSYAL HİZMETLER VE YARDIMLAR
a) Mevcut Durum
Ülkemizde sosyal hizmet ve yardımlara olan ihtiyaç, göç ve kentleşmeden
dolayı aile yapısındaki değişim, işsizlik ve yoksulluğun büyümesi
gibi nedenlerle artarak devam etmektedir.
Sosyal hizmet ve yardımlara ihtiyaç duyan kişi ve grupların tespitinde,
ekonomik ve sosyal yoksunluk içinde bulunan ve sosyal yardıma ihtiyaç
duyan gruplara ayni ve nakdi yardım olarak sunulan hizmetlerde ve
bu kapsamda faaliyet gösteren kurum ve kuruluşlar arasında ortak ölçüt
ve hizmet standardı oluşturulamamıştır. Dağınık kurumsal ve finansal
yapılanma ile kurumlar arasındaki koordinasyon ve işbirliği eksikliğinden
kaynaklanan önemli sorunlar bulunmaktadır. Bu alanda kaynakların etkin
kullanılamayışı ve nitelikli personel sıkıntısı nedeniyle gerçek ihtiyaç
sahiplerine yeterli hizmet sunulamamaktadır.
Acil Eylem Planı doğrultusunda bütünleştirilmiş bir sosyal hizmet
ve yardım ağı ve kurumsal yapısı oluşturulması amacıyla başlatılan
çalışmalar sürdürülmektedir. Bu çalışmalar kapsamında sosyal hizmet
ve yardım programlarının kurumsal olarak yeniden düzenlenmesi öngörülmektedir.
Korunmaya muhtaç çocukların, kendilerine en uygun sosyal hizmet programı
içinde korunması uygulamalarına devam edilmekle birlikte, büyük kentlerde
yetersizlikler sürmektedir. Ayrıca korunmaya muhtaç çocukların, kurum
bakımından aile bakımına geçişlerinde istenilen düzeye ulaşılamamıştır.
Ailesi ile dengeli ve uyumlu birlikteliği olan çocukların ekonomik
sıkıntı içinde bulunan ailelerine sosyal yardım ve destek hizmetleri
verilmektedir. Korunmaya muhtaç çocukların aile bakımı çerçevesinde
desteklenmeleri amacıyla, 2003 yılında Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme
Kurumu Genel Müdürlüğü (SHÇEK) tarafından 13.253 kişiye yaklaşık 9,9
trilyon TL ayni ve nakdi yardım hizmeti verilmiştir. 2004 yılı Temmuz
ayı itibarıyla kişi başına aylık nakdi sosyal yardım ödemesi 73.359
bin TL'ye yükselmiştir.
SHÇEK tarafından 2003 yılında sokakta çalışan ya da yaşayan çocukların
sorunlarının çözümlenmesi amacıyla, toplam 39 çocuk ve gençlik merkezinde
33.247 çocuğa ve ailelerine danışma, eğitim ve rehabilitasyon hizmetleri
verilmiştir.
SHÇEK'e bağlı 59 toplum merkezinde bireylerin, grupların, ailelerin
ve toplumun hızlı sosyal değişim, kentleşme ve göç sonucu karşılaştıkları
sorunların çözümü amacıyla yürütülen hizmetlere devam edilmiştir.
SHÇEK'e bağlı huzurevleri ve özürlülerle ilgili bakım ve rehabilitasyon
hizmetlerinin nitelik ve nicelik olarak geliştirilmesi çalışmaları
sürdürülmektedir. 2003 yılı sonu itibarıyla kuruma ait 63 huzurevinde
6.276 yaşlıya hizmet verilmiştir. Ayrıca, 4 Yaşlı Dayanışma Merkezi
de gündüzlü olarak hizmet vermektedir.
Emekli Sandığına ait İstanbul, Ankara ve İzmir dinlenme ve bakımevlerinde
yaşlılara toplam 1.980 kişilik kapasiteyle hizmet verilmektedir.
Belediyelere ait 22, kamu kurum ve kuruluşlarına ait 4, dernek ve
vakıflara ait 28, azınlıklara ait 7 ve özel sektöre ait 60 huzurevinde
de yaşlılara bakım ve rehabilitasyon hizmeti verilmektedir.
Özürlülere yönelik veri tabanı oluşturulması için DPT koordinatörlüğünde,
Özürlüler İdaresi Başkanlığı ve Devlet İstatistik Enstitüsü Başkanlığı
işbirliği ile yapılan Uygulamalı Özürlüler Araştırması Anketi 2002
yılı sonunda tamamlanmıştır. 2004 Yılı Temmuz ayında yayınlanan Türkiye
Özürlüler Araştırması resmi sonuçlarına göre özürlü nüfusun toplam
nüfus içindeki oranı yüzde 12,29'dur. Ortopedik, görme, işitme, dil
ve konuşma ile zihinsel özürlülerin oranı yüzde 2,58 iken, süreğen
hastalığı olanların oranı yüzde 9,70'dir.
Özürlülere yönelik hizmetlerin yasal ve kurumsal bütünlük içinde ele
alınıp yeniden düzenlenmesi ihtiyacı önemini korumaktadır. Bu bağlamda
Özürlüler İdaresi Başkanlığı tarafından yürütülen yasal düzenleme
çalışmaları sürdürülmektedir.
2003 yılında SHÇEK'e bağlı 33 yatılı 27 gündüzlü olmak üzere toplam
60 kuruluşta özürlülere sürekli ve dönemli bakım ve rehabilitasyon
hizmeti verilmiştir. Yatılı rehabilitasyon merkezlerinden 2.159, gündüzlü
merkezlerden 2.665 özürlü yararlanmıştır.
Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu (SYDTF) kapsamında 2003
yılında sağlık, eğitim, yakacak, gıda ve muhtelif yardımlar kategorisinde
muhtaç durumdaki kişilere 614,2 trilyon TL tutarında yardım yapılmıştır.
Bu yardımlardan yaklaşık 4,6 milyon kişi yararlanmıştır.
2003 yılında ilk kez SYDTF bütçesine genel bütçeden 327 trilyon TL
kaynak aktarılmıştır. 2004 yılında ise genel bütçeden bu amaçla 380
trilyon TL ödenek tahsis edilmiştir.
2001 yılından bu yana devam eden sosyal riskin azaltılması projesinden
kısa dönemde ekonomik krizlerden etkilenen yoksul kesimlere acil yardım
yapılmıştır. Ayrıca, şartlı nakit transferi hayata geçirilerek, gelir
ve istihdam artırıcı mikro projelere destek sürdürülmektedir. Proje
kapsamında kurumsal kapasitelerin artırılması çalışmaları da devam
etmektedir. Bu çerçevede, SYDTF'nin yeniden yapılandırılmasına ilişkin
hazırlanan kanun tasarısı TBMM gündemindedir.
2003 yılı sonu itibarıyla, 2022 sayılı Kanun gereğince toplam 1.047.341
kişiye aylık ödenmektedir. 2004 yılı Temmuz ayı itibarıyla aylık ödeme
miktarı 57.915 bin TL'dir.
2003 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 66 imarethanede günlük
30.200 muhtaç kişiye yemek verilmiştir. 2004 yılı Eylül ayı itibarıyla
muhtaç ve özürlü yaklaşık 1.500 vatandaşa her ay kişi başına 182.020
bin TL ödeme yapılmaktadır.
2004 yılı Haziran ayı sonu itibarıyla 3816 sayılı Kanun ile ödeme
gücü olmayan vatandaşlara Devlet tarafından verilen yeşil kart sayısı
13,4 milyona ulaşmıştır.
Yeşil Kart ile ilgili 3816 sayılı Kanunda 14 Temmuz 2004 tarihinde
kabul edilen 5222 sayılı Kanunla değişiklik yapılarak, bu Kanundan
yararlanacak hastaların sağlık kurum ve kuruluşlarındaki ayaktan tedavi
giderlerinin de karşılanması sağlanmıştır.
b) Amaçlar, İlkeler ve Politikalar
Sosyal hizmet ve yardımların hedef kitlelere daha etkili sunulması
amacıyla yeni bir sistem oluşturulacaktır.
Yoksulluğun azaltılması için muhtaç durumda bulunan kişi ve gruplara
etkin bir sosyal koruma sağlanacaktır.
Sosyal hizmet ve yardımlar bir hak haline getirilecek ve muhtaç kişiler
objektif ölçütleri taşıdığında bu hakkı talep etmeleri sağlanacaktır.
Sosyal hizmet ve yardımlardan yararlanması gereken nüfus gruplarının
tespitine yönelik veri tabanı çalışmaları sürdürülecektir.
c) Hukuki ve Kurumsal Düzenlemeler
Sosyal hizmetler ve sosyal yardımlarda ortak kriter ve standart oluşturularak
kaynakların etkin kullanımının sağlanması amacıyla mevzuat hazırlık
çalışmaları yapılacaktır.
Kamuya ait her türlü sosyal hizmet ve yardım programının düzenlenmesi,
idaresi ve koordinasyonundan sorumlu kurumsal yapılanma çalışmaları
tamamlanacaktır.