Bu çalışmanın amacı, istikrar programlarının
teorik çerçevesi içinde daha önce benzer krizler yaşamış
ve ardından istikrar programlarını
uygulamış ülke deneyimlerinden faydalanarak, 1994 yılında Türkiye ekonomisinin
yaşadığı krizi ve uygulanan istikrar programını inceleme, enflasyonun düşürülmesi
ve
kalıcı istikrarın sağlanması için
gerekli olan koşulları tesbit ederek bazı çözüm önerileri geliştirmektir.
Birinci bölüm’de ortodoks ve heterodoks
istikrar programlarının özellikleri anlatılmaktadır. İstikrar programı
uygulamalarında dış desteğin önemli bir yer tutması, uluslararası kuruluşların
desteklendiği istikrar programlarını da gündeme getirmektedir. IMF-tipi
istikrar proramları olarak adlandırılan
programlar IMF tarafından hazırlanıp
krize giren ülkelere sunulmakta, bazı performans kriterleri karşılığında
program uygulaması sırasında ihtiyaç duyulan dış kaynak ülkeye sağlanmaktadır.
Yüksek enflasyon ülkelerinde uygulanan
istikrar programlarında önemle üzerinde durulan bir diğer
konu, nominal çıpa kavramıdır.
İstikrar programı kapsamında uygulanan politikalara ek olarak, göreli fiyatlardan
(kur, ücret, faiz, fiyat) birinin ya da birkaçının kontrol edilmesiyle
enflasyonun kontrol
edilmesi sağlanmaktadır. Böylece
istikrar programları seçilen nominal çıpaya göre de sınıflandırılmaktadır.
Kurun, para arzının, ücret ve fiyatların kontrol edildiği programların
özellikleri
bu bölümde anlatılmakta ve sözkonusu
programların bazı özellikleri üzerinde durulmaktadır.
2. Bölüm’de istikrar programlarının
sıklıkla uygulandığı bazı ülke örnekleri incelenmektedir. Ortodoks
ve heterodoks istikrar programlarının
uygulama sonuçları, her ne kadar ülkelerin kendi özelliklerine
göre değişiklik gösterse de, ülke
deneyimlerinden öğrenilenlerin istikrar programlarının irdelenmesi konusunda
yol gösterici olacağı düşünülmektedir. İncelenen ülkeler Şili, Meksika,
Arjantin ve İsrail’dir. Türkiye de son 20 yıldır kronik enflasyonla yaşayan
ve bu problemi çözmeye çalışan bir ülkedir.
1994 yılında enflasyonun üç haneli
rakamlara yükselmesi Türkiye’deki enflasyon olgunun yeniden tartışılmasına
neden olmuş, diğer ülke örneklerinin incelenmesi gereği bir kez daha gündeme
gelmiştir.
Ülke örneklerinden çıkarılan dersler
ışığında, 3. Bölüm’de Türkiye ekonomisinin 1994 yılında yaşadığı
kriz ve ardından uygulanan istikrar
programı incelenmektedir. Önce Türkiye ekonomisini 5 Nisan
krizine taşıyan finansal ve yapısal
nedenler tespit edilmektedir. Ardından, “5 Nisan Kararları” olarak uygulamaya
konan bir dizi önlemlerin ortodoks ve heterodoks özellikleri üzerinde durulmakta
ve
kararların uygulamadaki başarısı
ve başarısızlığı tartışılmaktadır. Son olarak, 5 Nisan istikrar
programının kura dayalı istikrar
programı olup olmadığı ve Türkiye’de enflasyonun kur, para arzı
ya da ücret çıpaları ile kontrol
edilip edilemeyeceği, deneysel olarak bir model çalışması ile test edilmektedir.
Oluşturulan VAR modeli ile kur, para arzı ya da ücret kontrollerine dayalı
programlarda üretimin nasıl etkileneceği, istikrar programlarının maliyeti
olarak bilinen ekonomik daralmanın
hemen mi ödeneceği, yoksa ileriki
dönemlere mi erteleneceği sorularına cevap aranmaktadır. Türkiye’deki enflasyonun
süregelen enflasyon (inertia) özelliği taşıyıp taşımadığı konusu da model
yardımıyla incelenmektedir. Model çalışmasından elde edilen bulgular ile
kronik enflasyonla ilgili bazı tespitler yapılmaktadır. Tez çalışması,
bu tespitler ve ülke deneyimleri doğrultusunda enflasyon probleminin istikrar
programları çerçevesinde çözümlenmesine yönelik çözüm önerileri ile son
bulmaktadır.