GÜVEN, Ramazan. Türkiye Elektrik Kurumu Genel Müdürlüğünde faaliyet esaslı maliyet muhasebesi uygulama denemesi. Ankara:DPT.İPGM, Ekim 1993.

Bibl.:s.117-119.

1. Maliyet muhasebesi

Bu çalışmada, TMM'ye bir alternatif olarak, Toplam Kalite Yönetiminin maliyetle ilgili alt sistemi olan, (Activity-Based Costing-ABC) Faaliyet Esaslı Maliyet Muhasebesi (FEMM) TEK'e uygulanmıştır. Çalışmada, konu ile ilgili kütüphane araştırması yanında, 1991 yılı verileri kullanılarak bir maliyet analizi yapılmıştır. FEMM ile Üretim-İletim Müessesesi ve Dağıtım Müesseselerinin 1991 yılı birim ürün ve müşteri maliyetleri, dört farklı gerilimlerdeki elektrik için bölgeler ve iller itibariyle hesaplanmıştır. Daha sonra, birim ürün ve müşteri maliyetleri mevcut maliyetler ve fiyatlarla karşılaştırılarak, hem FEMM sisteminin etkinliği test edilmiş hem de bölgeler ve iller itibariyle birim ürün ve müşteri karlılıkları hesaplanmıştır.

Mevcut sistemde, Üretim-İletim Müessesesinde, bir ve her coğrafi bölgede maliyeti eşit olduğu varsayılan elektriğin aslında, Çok Yüksek Gerilim (ÇYG), Yüksek Gerilim (YG) ve Orta Gerilim (OG) olmak üzere, en az üç farklı ürün olduğu, bunların maliyetlerinin ise her coğrafi bölge ve her müşteri grubu için farklı olduğu belirlenmiştir. FEMM'li birim ürün maliyetleri mevcut maliyetlerle karşılaştırıldığında, mevcut sistemde 133 TL/Kwh olduğu hesaplanan sınai maliyetin ortalama ÇYG'de 116, YG'de 160 ve OG'de ise 135 TL/Kwh olduğu hesaplanmıştır. Ayrıca, mevcut sistemde 319 TL/Kwh olarak hesaplanan ticari maliyete karşılık, müşteri maliyeti ile birim ürün maliyetinin birbirine çok yaklaştığı ve aradaki farkın ihmal edilecek kadar düşük olduğu belirlenmiştir. Sözkonusu maliyetlerin her coğrafi bölgede farklılıklar gösterdiği tespit edilmiştir. Üretim-iletim müessesesinde FEMM'li maliyetler ile mevcut tarifeler karşılaştırıldığında, yüksek gerilim tarifelerinin Keban, Batı Anadolu ve Göller Bölgelerinde birim ürün maliyetinin altında kaldığı dolayısıyla bu bölgelerin diğer bölgeler tarafından sübvanse edildiği belirlenmiştir. Orta gerilimde ise, Doğu Anadolu, Keban ve Kuzey Doğu Anadolu Bölgelerinde tarifelerin maliyetin altında olduğu ve diğer bölgelerin bu bölgeleri sübvanse ettikleri tespit edilmiştir.

Dağıtım müesseseleri için geliştirilen FEMM Modeli çerçevesinde, eskiden bir ve her ilde her müşteri grubu için aynı olduğu varsayılan elektriğin Orta Gerilim (OG), Düşük orta Gerilim (DOG) ve Alçak Gerilim (AG) olmak üzere en az üç ürün olduğu, bu ürünlerin maliyetlerinin her il ve müşteri grubu için farklı olduğu belirlenmiştir. Eskiden 223 TL/Kwh olarak hesaplanan sınai maliyete karşılık ortalama OG birim ürün maliyetinin 230 ve ortalama AG birim ürün maliyetinin 346 TL/Kwh olduğu hesaplanmıştır. Sözkonusu maliyetler her bölge ve il için ayrı ayrı belirlenmiştir. Mevcut çift terimli tarifelerle birim ürün maliyetleri karşılaştırıldığında, OG'de Kuzey Doğu Anadolu, Batı Anadolu ve Kuzey Batı Anadoluda kar edildiği ve bu bölgelerin diğer bölgeleri sübvanse ettiği hesaplanmıştır. Tek terimli tarifelere göre ise, sadece Doğu Anadolu ve Göller Bölgesinde zarar edilmekte ve diğer bölgeler bu iki bölgeyi sübvanse etmektedirler. AG tarifeleriyle birim ürün maliyetleri karşılaştırıldığında, en çok zararın meskenlerde 189 TL/Kwh, ticarethanelerde 70 TL/Kwh ve diğer müşterilerde 296 TL/Kwh ile Kuzey Batı Anadolu Bölgesinde olduğu görülmektedir. AG'de tüm meskenlerden ve diğer müşterilerle Orta Anadolu Bölgesi hariç tüm ticarethanelerden zarar edilmektedir. Diğer yandan, OG ve AG'da tüm müşteri gruplarından zarar edildiği görülmektedir. Bunlardan en yüksek zarar Kuzey Batı Anadolu'daki mesken, ticarethane ve diğer müşterilerden olduğu görülmektedir.

Çalışma sonunda, TEK'deki mevcut TMM uygulamasında muhasebenin genel ilkelerine ve uluslararası muhasebe standartlarına yeterince uyulmadığı, mevcut maliyetler esas alınarak belirlenen fiyatlar nedeniyle batı bölgelerindeki ve illerin ve müşterilerin doğu bölgesindeki illeri ve müşterileri sübvanse ettiği belirlenmiştir. Ayrıca, yüksek ve orta gerilim müşterilerinin düşük gerilim müşterilerini sübvanse ettikleri tespit edilmiştir. Sonuç olarak, TEK'in mevcut maliyet muhasebesi uygulamalarında muhasebenin genel ilkeleri ve uluslararası muhasebe standartlarına uymaları önerilmiştir. Ayrıca geren ürün ve müşteri maliyetlerinin daha doğru tesbiti gerekse ürünler ve müşteriler arasında maliyet geçişmelerini engellemek için TEK'de FEMM uygulamasına geçilmeli ve TEK faaliyet esaslı bir organizasyon yapısına kavuşturulmalıdır. Elektrik fiyatlarının belirlenmesinde FEMM birim ürün maliyetleri talebin dengelenmesi ve sosyo-ekonomik politikalarla birlikte uygulanmalıdır.

(YAZARI)